آموزش کتاب علوم سال سوم

آموزش علوم سوم راهنمایی

نمونه سوال امتحانی

 

 

                        

 

1-هر یک ازمواردزیر چگونه به ماکمک می کنند؟(به غیرازانتقال نیرو)

الف) جارو    (                     )    ب) قرقره ثابت   (                        )

ج) فرمان اتومبیل   (                      )   د) پیچ گوشتی   (                           )

2- هریک ازمواردزیرچه نوع ماشین ساده ای می باشد؟

الف) انبرذغال برداری   (                      )   ب)   تبر   (                      )

ج) راکت تنیس   (                         )   د) پیچ گوشتی   (                      )

3- واحدهریک ازمواردزیررابنویسید؟

الف) کار (          )   ب) نیرو (          )   ج)مزیت مکانیکی (          )   د)وزن (          )

4- تعریف کنید؟ 

الف) پای پیچ: ..................................................................................................

ب) ماشین مرکب: ..............................................................................................

5- اصل کار رابیان کنید؟

6- شکل چرخ ومحوری رابکشیدکه باافزایش سرعت ومسافت اثر نیروبه ماکمک کند؟

 

 

 

7- چرابازده یک ماشین هیچ گاه بیشترصد درصد(%100)نخواهدشد؟

 

 

 

8- شخصی به جرم 50کیلوگرم جعبه ای به جرم20کیلوگرم را ازپلکانی به ارتفاع 8متر بالامی برد. به دست آوریدمقدار: الف)کل کارانجام شده  ب)کارمفید را

 

 

9- اگربانیروی محرک 300نیوتن وزنه500نیوتنی را12مترجابه جا کنیم به دست آورید جابه جایی نیروی محرک را؟

 

 

 

10- اگرمزیت مکانیکی ماشینی 5/4باشد وجابه جایی نیروی مقاوم 8 متروجابه جایی نیروی محرک 8 مترباشد. بازده چه قدراست؟

 

 

 

11- اگربازده ماشینی%80باشد وکارمفیدگرفته شده ازآن640ژول باشد کل کار داده شده چه قدر است؟

 

 

 

12- ماشین ها در................صرفه جویی نمی کنند بلکه در.....................صرفه جویی      می کنند.

 

 

 

 

 

                                                                                             

 

 

                                    

           

 

 

علوم سال سوم دوره راهنمايي

  بخش اول – ماده و تغييرات آن
مدل هاي گوناگوني براي اتم

به ياد داريد كه دموكريت براي اتم ها شكل هاي گوناگوني تصور مي كرد. در حالي كه دالتون اتم ها را ذره هايي كروي مي دانست. اتم آن قدر كوچك است كه نمي توان آن را ديد اما مانند جسمي كه درون جعبه است و ديده نمي شود، مي توان با بررسي رفتاري كه از خودشان مي دهد، در مورد شكل دو ويژگي هاي آن حدسهايي زد. جوزف تامسون دانشمند انگليسي، ديدگاه دالتون مبني بر كروي بودن شكل اتم را پذيرفت اما برخلاف او كه اتم را مانند يك ساچمه فنري، كره اي توپر و سفت و بدون ساختار دروني تصور مي كرد، تامسون درباره ساختار اتم نظر ديگري داشت:

 

چهارده سال پس از تامسون يعني در سال 1911 ميلادي ارنست رادفورد دانشمند نيوزيلندي در دوستي مدل تامسون براي اتم ترديد كرد. وي پس از آزمايش هاي بسيار ساختار ديگري براي اتم پيشنهاد كرد و مدل تازه اي براي آن ارائه داد.

 

رادفورد در مدل خود بار مثبت هسته اي اتم را به ذره هايي به نام پروتون نسبت داد. بارالكتريكي پروتون به اندازه ي بار الكترون است. در حالي كه اندازه گيريها نشان داده است كه جرم پروتون حدود دو هزار بار بيشتر از جرم يك الكترون است.
دو سال پس از رادفورد يعني در سال 1913 ميلادي، نيلز بورد دانشمند دانماركي، مدل اتمي رادفورد را براي توجيه برخي از ويژگيهاي اتم نارسا دانست و از اين رو مدل ديگري براي اتم پيشنهاد كرد.
گفتني است مدل بور عليرغم نارسا بودن اطلاعات سودمندي درباره ساختار هر اتم در اختيار ما مي گذارد.

 

  ديگر ذره هاي سازنده اتم :

جيمز چاد و يك دانشمند انگليسي، 20 سال پس از بور كشف كرد كه در هسته ي اتم علاوه بر پروتون، ذره ديگري نيز وجود دارد. او اين ذره را كه جرم آن تقريباً با جرم پروتون برابر است بارالكتريكي ندارد. نوترون به اين ترتيب، وجود سه ذره ساختار اتم ثابت شد.
جاي ذره 
جرم نسبي(نسبت به جرم الكترون) 
بارالكتريكي نسبي 
نام ذره

درون هسته

درون هسته

اطراف هسته 
1840

1840

1 
1+

0

1- 
پروتون

نوترون

الكترون

همان طور كه مي دانيد 109 عنصر شناخته شده است. اتم هاي سازنده ي هر يك از اين عنصرها، عدد اتمي ويژه خود را دارند. براي نمونه، اتم هيدروژن ساده ترين اتم شناخته شده است و تنها يك پروتون هسته اي آن را مي سازد، عدد اتمي اين اتم يك است. عنصر بعد از هيدروژن هليم است. اين عنصر دو پروتون و دو نوترون در هسته خود دارد. بنابراين عدد اتمي آن 2 است. اگر عنصرهاي شناخته شده را به ترتيب افزايش عدد اتمي آن ها، كنار هم قرار دهيم، جدولي بدست مي آيد كه به آن جدول تناوبي عنصرها مي گويند. در اين جدول براي نمايش عنصرها از نمادهاي ويژه اي استفاده مي كنند كه نمادهاي شيميايي ناميده مي شوند. عدد اتمي و عدد جرمي، دو ويژگي مهم يك اتم به شمار مي ايد. اين دو ويژگي را بصورت عددهايي در سمت چپ نماد شيميايي عنصر مي نويسند. براي مثال (اتم هليم، با دو پروتون (عدد اتمي :2) و دو نوترون (عدد جرمي 4=2+2) به صورت زير نشان داده مي شود: 4 ! عدد جرمي He
2 ! عدد اتمي

 

 

  نمادهاي شيميايي :

همان گونه كه گفتيم به حروفي كه در هر خانه ي جدول تناوبي عنصرها مي بينيد نماد شيميايي مي گويند. براي نمايش هر عنصر به جاي نوشتن نام كامل آن از اين نمادهاي يك يا دو حرفي استفاده مي شود.اين نماد بيشتر از نام لاتين عنصرها گرفته شده اند. براي مثال، هيدروژن را با حرف H نشان مي دهند. H نخستين حرف از نام لاتين اين عنصر يعني Hydrogen است. هم چنين نيتروژن را با حرف N نشان ميدهند. اين حرف نيز نخستين حرف از نام لاتين اين عنصر يعني Nitrogen است نام و نشانه ي شيميايي برخي عنصرها در ص 8 كتاب وجود دارد.

 

همان گونه كه در جدول صفحه پيش ديده مي شود در نشانه ي شيميايي دو حرفي فقط حرف نخست را بزرگ مي نويسند. براي مثال عنصر كليسيم را با نشانه Ca نشان مي دهند. نخستين حروف را به شكل C نشان مي دهند. نخستين حرف را به شكل C(حرف بزرگ) و دومين حرف را به صورت a(حرف كوچك) مي نويسند.
اتم هايي كه عدد اتمي يكساني دارند ولي عدد جرمي آن ها با هم تفاوت مي كند، در يك خانه از جدول تناوبي عنصرها قرار مي گيرند. دانشمندان به چنين اتم هايي هم مكان يا ايزوتوپ مي گويند. در واقع ايزوتوپ ها تنها در تعداد نوترون ها با يكديگر تفاوت دارند و اين سبب مي شود كه جرم ايزوتوپ ها با هم متفاوت باشد. ايزوتوپ ها يك عنصر خواص شيميايي دارند اما به عتل تفاوت اندكي كه در جرم آنها وجود دارد، در برخي از خواص فيزيكي وابسته به جرم مانند چگالي،‌تفاوت هاي ناچيزي با يكديگر دارند. 

 

  مقايسه كنيد
جدول اتمي تامسون و مدل اتمي رادفورد چه شباهت ها و چه تفاوت هايي با يكديگر دارند؟

شباهت ها :
‌1 – در هر دو مدل اتم كروي شكل است.
2 – در هر دو مدل الكترون داراي بار منفي است
3 – هر دو مدل اتم خنثي است و هر دو به يك اندازه بار مثبت و منفي دارند 

 

  تفاوت ها:

1 - در مدل تامسون، بار مثبت خمير كيك است. در مدل رادفورد، هسته در مركز اتم و عمده جرم اتم را تشكيل مي دهد.
2- در مدل تامسون اتم تو پر و سفت است اما در مدل رادفورد بيشتر حجم اتم را فضاي خالي تشكيل مي دهد.
3 – در مدل اتمي تامسون، الكترون ها مانند كشمش درون خميري از بار مثبت پخش شده اند. اما در مدل اتمي رادفورد، هسته ي اتم به وسيله ي الكترون ها محاصره شده است. 

 

  مقايسه كنيد .
مدل اتمي رادفورد با مدل اتمي بور چه شباهت ها و تفاوت هايي با يكديگر دارند؟ شباهت ها :

1- در هر دو، هسته در مركز قرار دارد
2 – در هر دو هسته داراي بار مثبت و الكترون داراي بار منفي است
3 – حجم هسته ي اتم در مقايسه با حجم اتم بسيار كوچك است.

تفاوت ها :
1- د رمدل اتمي رادفورد، هسته ي اتم به وسيله الكترون ها محاصره شده است، اما در مدل بور، الكترون ها در مدارهايي به دور هسته مي چرخند. 

 

  فكر كنيد :
مدل اتمي بور براي سه اتم مختلف در شكل زير نشان داده شده است.

 

 

1 – تعداد الكترون ها ، پروتون ها و فوترون ها را در هر اتم مشخص كنيد.
تعداد نوترون 
تعداد پروتون 
تعداد الكترون 
نام اتم

2 
2 
2 
سمت چپ

4 
3 
3 
وسط

5 
4 
4 
سمت راست

 

 

  2 – به مجموع تعداد پروتون هاي يك اتم، عدد اتمي آن مي گويند.عدد اتمي هر اتم را مشخص كنيد.

3 = تعداد پروتون = عدد اتمي (اتم سمت چپ)
3 = تعداد پروتون = عدد (اتم وسط)
4 = تعداد پروتون = عدد اتمي (اتم سمت راست) 

 

  3 – كدام اتم سنگين تر است؟ چرا؟

عدد جرم اتمي سمت راست بيشتر از اتم وسط و اتم وسط بيشتر از سمت چپ است پس اتم سمت راست سنگين تر از بقيه اتم هاست. زيرا عدد جرمي آن از بقيه بيشتر است. 

 

  مقايسه كنيد : ص 11 مدل بور در سه اتم در شكل روبه رو نشان داده شده است:

 

 

1 – اين سه اتم چه شباهتي با يكديگر دارند؟
عدد اتمي همه ي آنها با هم برابر است و تعداد الكترون هاي آنها نيز با هم برابر است.

2 – اين اتم ها چه تفاوتي با يكديگر دارند؟
عدد جرمي اين سه اتم با هم متفاوت است.

3 – هر يك از اين اتم ها به چه عنصري تعلق دارند؟
هر سه اين اتم ها، اتم هيدروژن هستند.

4- عدد اتمي و عدد جرمي هر يك از آن ها را معين كنيد.
عدد اتمي آن ها برابر يك است. چون هر يك فقط يك پروتون دارند. عدد جرمي اتم است سمت چپ يك ، اتم وسط دو اتم سمت راست برابر سه است. 

 

  فكر كنيد :
براي اكسيژن سه ايزوتوپ در طبيعت يافت مي شود. جدول رو به رو اين ايزوتوپ ها و فراواني آنها را در طبيعت نشان مي دهد.
1 – عددهاي نوشته شده در سمت چپ – بالا و پايين نماد شيميايي ، چه معنايي دارند؟

ايزوتوپ 
o188 o178 o168

تعداد ايزوتو هاي موجود در ميان صد هزار اتم اكسيژن 
99763 37 200

 

كدام ايزوتوپ اكسيژن از همه سبك تر است؟ چرا؟
ايزوتوپ 16 از همه سبك تر است . چون عدد جرمي آن از بقيه كم تر است.

كدام ايزوتوپ اكسيژن در طبيعت بيشتر يافت مي شود؟
ايزوتوپ 16 اكسيژن در طبيعت بيشتر يافت مي شود. 

 

 

 

 

 

 

 

فصل 2 – اتم ها و تركيب هاي شيميايي
پيوند ميان اتم ها و فرمول شيميايي

امروزه براي نمايش نوع عنصرها و تعداد اتم هاي سازنده تركيب شيميايي از كنار هم قرار دادن نماد شيميايي آن عنصرها استفاده مي شود. با اين كار عبارتي بدست مي آيد كه فرمول شيميايي ناميده اند.
براي نمونه اكسيژن و نيتروژن را به ترتيب با فرمول هاي شيميايي O2 ، N2 و نيز كربن دي اكسيد آب را به ترتيب با فرمول هاي شيميايي H2O, CO2 نشان مي دهند.

 

همانگونه كه مشاهده مي كنيد فرمول شيميايي آب H2O است. در اين فرمول H نماد شيميايي هيدروژن و o نماد اكسيژن است. در ضمن عدد 2 پيوند كووالانسي نوعي نيروي جاذبه بسيار قوي است كه اتم ها را در يك مولكول محكم كنار هم نگه مي دارد.
هرمولكول ذره ي سازنده ي ماده اي است كه به آن تركيب مولكولي گفته مي شود. آب يك تركيب مولكولي است. يك قطره آب از تجمع ميلياردها مولكولي آب تشكيل شده است.

 

 

 

  يون ها، ذره هايي با بارالكتريكي:

اتم به رغم داشتن الكترون و پروتون، ذره اي خنثي است. زيرا تعداد الكترون ها و تعداد پروتون ها در هر اتم با يكديگر برابر است.
مواد بسياري وجود دارد كه يون ها ذره هاي سازنده آن هستند. به اين مواد تركيب هاي يوني مي گويند. همانطور كه در قطب هم نام دو آهن ربا، يكديگر را دفع و دو قطب ناهم نام آن ها، يكديگر را جذب مي كنند. بارهاي الكتريكي نيز چنين رفتاري دارند. دو بار الكتريكي هم نام يكديگر را ميرانند و دو بار الكتريكي ناهم نام يكديگر را مي ربايند. 

 

  رانش يا دافعه ي دو بار هم نام ربايش يا جاذبه ي دو بار هم نام

اين جاذبه در ميان يون هاي با بار نام هم نام نوعي پيوند شيميايي ايجاد مي كند كه پيوند يوني معروف است. در تركيب هاي يوني يون ها توسط پيوندهاي يوني كنار هم قرار گرفته اند. سديم و كلر با هم واكنش مي دهند و در يك واكنش بسيار گرماده يك تركيب يوني به نام سديم، كلريد ايجاد مي كنند، سديم كلريد همان نمك خوراكي است.

 

دانشمندان سديم كلريد را به صورت Nacl نشان مي دهند. Nacl فرمول شيميايي نمك خوراكي است. در اين فرمول شيميايي Na نماد شيميايي سديم و Cl نماد شيميايي كلر است.
در تركيب هاي يوني مولكول هاي جدا از هم ديده نمي شود بلكه ميلياردها يون مثبت و منفي بصورت نشان داده شده در شكل صفحه قبل كنار هم قرار گرفته اند. 

 

  يك ويژگي مهم تركيب هاي يوني :

هنگامي كه يك تركيب يوني در آب حل مي شود پيوندهايي كه يون ها را در اين نوع تركيب ها كنار هم نگه مي دارند به آساني شكسته مي شوند. در واقع مولكول هاي آب سبب مي شوند كه اين يون ها از يكديگر جدا و در محلول پراكنده مي شوند، پراكنده شدن اين ذره ها در آب رسانايي الكتريكي محلول حاصل را بصورت چشمگيري تغيير مي دهد. 

 

  اسيدها و بازها، نمونه ديگري از تركيب هاي شيميايي:

اسيدها و بازها دسته مهمي از تركيب هاي شيميايي هستند . سركه، آب ليمو، جوهر نمك، آسپرين و حتي ويتامين ث از جمله اسيدها هستند. گرد باز كننده لوله هاي فاضلاب ، مايع سفيد كننده، جوش شيرين و مايعي كه بر اثر فشار از پوست پرتغال بيرون مي آيد از جمله بازهايي هستند كه روزانه با آنها سر و كار داريد.
اسيدها دسته اي از مواد با خواص مشابه اند. همه ي اسيدها مزه ترش دارند و با فلزها و بازها واكنش مي دهند. در حالي كه بازها همه تلخ مزه اند و آغشته شدن پوست دست به آن ها حالتي صابون مانند بوجود مي آورد. محلول بازها و اسيدها در آب جريان برق را از خود عبور مي دهد و به اين علت، اسيدها و بازها را مي توان جزو الكتروليت ها بشمار آورد.
اسيدها و بازها را مي توان به كمك آزمون هاي شيميايي شناسايي كرد. رنگ هاي خوراكي بسياري يافت مي شود كه در اسيدها يك رنگ و در بازها رنگ ديگري دارند. به اين مواد رنگي شناساگر مي گويند. 

 

  محاسبه كنيد :
فرمول شيميايي برخي از تركيب هاي شيميايي در زير داده شد است:
الف – هر فرمول CH4 دو عنصر كربن و هيدروژن، در تركيب ; C6H12O6 سه عنصر اكسيژن، در تركيب HCL دو عنصر هيدروژن و كلر و در تركيب NO2 دو عنصر نيتروژن و اكسيژن بكار رفته است.
ب – فرمول وجود چند اتم از هر نوع عنصر را در ساختار مولكول هاي آن تركيب نشان مي دهد؟

NO2; HCL; C6H12O6 ; CH4
در تركيب CH4 يك اتم كربن و 4 اتم هيدروژن‌، در تركيب C6H12O66 اتم كربن، 12 اتم نيتروژن،‌و 2 اتم اكسيژن بكار رفته است. 

 

  فكر كنيد
با دقت به شكل بخشي از شبكه ي بلوري نمك خوراكي (شكل صفحه قبل) نگاه كنيد. آيا مي توانيد نيروهاي جاذبه اي را كه باعث ايجاد اين شبكه ي بلوري شده است مشخص كنيد؟

در شبكه ي بلوري نمك، يون سديم داراي بار الكتريكي مثبت و يون كلريد داراي بار الكتريكي منفي است . نيروي جاذبه ي بين اين دو يون مثبت و منفي باعث ايجاد يك شبكه بلوري در نمك خوراكي مي شوند. (پيوند يوني) 

 

  سؤال از متن فصل 2 :
1 – دانشمندان براي نمايش مولكول ها و تركيب هاي شيميايي از چه شيوه اي استفاده مي كنند؟

آن ها شيوه ويژه اي را بكار مي برند، به اين صورت كه نماد شيميايي عنصرهاي سازنده آن ها را كنار هم قرار مي دهند. به اين شيوه ي نمايش فرمول هاي شيميايي مي گويند. 

 

  2 – پيوند كووالانسي چيست؟

نوعي نيروي جاذبه است كه اتم ها را در يك مولكول محكم كنار هم نگه مي دارد. 

 

  3 – تركيب مولكولي را تعريف كنيد؟

از كنار هم قرارگرفتن شمار زيادي از يك نوع مولكول ماده اي بدست مي آيد كه تركيب مولكولي گفته مي شود. 

 

  4 – چرا اتم به رغم داشتن الكترون و پروتون ذره اي خنثي است؟

زيرا تعداد الكترون ها و تعداد پروتون ها در هر اتم با يكديگر برابر است. 

 

  5 – تركيب هاي يوني چيست؟

مواد بسياري وجود دارد كه يون ذره هاي سازنده ي آن هستند. به اين مواد تركيب هاي يوني مي گويند. 

 

  6 – در شبكه ي بلوري سديم كلريد يون هاي سديم و كلريد چگونه قرار گرفته اند؟

يون هاي سديم و كلريد در شبكه بلوري سديم كلريد بوسيله پيوندهاي قوي يوني بطور بسيار منظمي در كنار هم قرارگرفته اند. 

 

  7 – محلول الكتروليت و غيرالكتروليت را تعريف كنيد؟

ماده اي كه محلول آن جريان برق را از خود عبور مي دهد الكتروليت و ماده اي كه محلول آن در آب جريان برق را از خود عبور نمي دهد، غيرالكتروليت نام دارد. 

 

  8 – مواد رنگي شناساگر چيست؟

رنگ هاي خوراكي بسياري يافت مي شوند كه در اسيدها يك رنگ و در بازها رنگ ديگري دارند. به اين مواد رنگي شناساگر مي گويند. 

 

 

 

 بخش دوم ، زمين زيستگاه ما
فصل 3 – سرگذشت زمين . لايه هاي سنگ ها :

سنگ هاي رسوبي معمولاً به صورت موازي در روي هم انباشته مي شوند و مانند ورق هاي كتابند. در يك سري لايه از جنس سنگ هاي رسوبي ، اصولاً لايه هاي زيرين قديمي تر از لايه هاي بالايي هستند. اما در صورتي كه سنگ ها چين خورده باشند، نمي توانيم اصل بالا را درست بدانيم و براي تعيين وضعيت گذشته هاي آن ها بايد بدنبال شواهد ديگري بگرديم.

 

 

  فسيل :

براي پاسخ به اين سؤال كه چه جانداراني بر روي زمين زندگي مي كردند بايد از فسيل ها كمك گرفت. به آثار و بقاياي موجودات قديمي كه در بين برخي از مواد تشكيل دهنده ي پوسته زمين پيدا مي شوند فسيل مي گويند. از ميان جانداران گذشته، فقط تعداد بسيار كمي به صورت فسيل درآمده اند. جانداراني كه داراي اعضاي نرم و فاقد اسكلت سفت داخلي يا خارجي بوده اند، در برابر عوامل مخرب طبيعي مقاومتي نداشته و پس از مرگ در مجاورت هوا يا زير آب تجزيه گرديده، خوراك جانداران ديگر شده و بدون آنكه از خود اثري به جاي گذارند، از بين رفته اند.
در ميان جانداران گذشته ي زمين آن هايي كه داراي اعضاي سخت مانند استخوان، دندان، صرف ، كيتين با بافت چوبي بوده اند. امكان فسيل شد نشان وجود داشته است. اين جانداران بايد بلافاصله پس از مرگ در محلي قرارگيرند تا در معرض تجزيه و فساد قرار نگيرند.
 

 

  مكان هاي مناسب براي فسيل شدن :

براي فسيل شدن،‌محيط هاي رسوبي مانند درياها و درياچه ها مناسب تر از ساير مناطق اند. در اين مناطق رسوب گذاري شديدتر است و بقاياي جانداران بوسيله رسوبات بهتر مدفون و پوشيده ي مي شود.

 

در خشكي ها نيز گاهي فسيل بوجود مي آيد ولي تعداد آن ها نسبت به فسيل هايي كه در درياها تشكيل شده اند، بسيارناچيز است. يخچال، غار، طوفان هاي شن و ماسه ، شيره هاي گياهي، مواد نفتي و خاكسترهاي آتش فشاني شرايطي بوجود مي آورند كه جانوران يا گياهان قبل از فساد و تجريه همه يا قسمتي از جسد آن ها سالم بماند. 

 

  استفاده از فسيل ها :

برخي از فسيل ها كه مانند زغال سنگ و نفت كه به آن ها سوخت هاي فسيلي نيز گفته مي شود و بطور مستقيم در تأمين انرژي و برخي مواد كاربرد فراوان دارند. از ساير فسيل ها نيز براي تعين محل بعضي از مواد معدني استفاده مي گردد. فسيل ها در تشخيص آب و هواي گذشته نيز قابل استفاده اند. 

 

  تحول در حيات :

با مطالعه در روي فسيل ها بدست آمده از ميان لايه هاي رسوبي مختلف معلوم شده است كه فسيل هاي موجود در لايه هاي قديمي تر (زيرين) در مقايسه با آن ها كه در لايه هاي بالايي پيدا مي شوند. ساختماني بدني ساده تري را نشان مي دهند. يعني هرچه به زمان حاضر نزديك مي شويم. هم ساختمان بدن جانداران پيچيده تر مي شود هم بر تعداد انواع آن ها اضافه مي شود.
دانشمندان به همين ترتيب توانسته اند اولاً با نوع تحولات و تغييرات جانداران در گذشته آشنا شوند، ثانياً نوعي جدول زماني را به كمك فسيل ها تنظيم كنند كه راهنماي مناسبي براي تعيين قدمت لايه هاي رسوبي مجهول هم هست.
ترتيب پيدايش جانداران از بي مهره ها به مهره داراين ساده و خونسرد و سپس مهره داران خونگرم، يعني پرنده ها و پستانداران است.
گياهان نيز در آغاز محدود به جلبك هاي دريايي بودند و در زمان هاي بعد سرخس ها و انواع مشابه پديد آمدند. پيدايش گياهان گلدار، كه انواع كامل پيچيده تر از اقاسم بي گل ها و هاگدار است. در زمان هاي نزديك به زمان حال در روي زمين ظاهر شدند.

 

 

 

  تغيير گونه هاي جانداران :

يكي از مهم ترين كاربردهاي فسيل ها پي بردن به چگونگي تغييرات شكل ظاهري و ساختمان بدني و در نتجه بوجود آمدن انواع جديد جانداران است. امروزه بيش از 2 ميليون نوع جاندار در روي زمين زندگي مي كنند. در حالي كه مطالعه ي فسيل ها نشان ميدهد كه در ابتدا تعداد گونه هاي جانداران بسيار محدود و رفته رفته افزايش پيدا كرده اند.
المارك دانشمند فرانسوي‌،در قرن هجدم استفاده يا استفاده نكردن اندام ها را عامل بروز تغيير مي دانست و عقيده داشت كه وقتي اندامي زياد بكار برده شود، قوي خواهد شد و برعكس اندامي كه كار نكند، رشد چنداني نخواهد داشت . به عقيده لامارك صفاتي كه به اين ترتيب كسب مي شوند. قابل به ارث رسيدن نيز خواهند بود. پس چون زرافه گردن خود را براي خوردن برگ هاي درختان بالا كشانده نسل به نسل بر طول گردنش اضافه شده است. 

 

  چارلز داروين:

زيست شناس انگليسي،‌در قرن نوزدهم كه از اوايل زندگي به مطالعه گياهان و جانوران علاقمند بود. در مورد چگونگي تغيير گونه ها ، نظريه ي انتخاب طبيعي خود را در كتابي به نام منشأ انواع انتشار داد.
انتخاب طبيعي به اين معناست كه طبيعت در هر محيط افراد سازگارتر را انتخاب مي كند و آن هايي را كه براي زيستن در آن محيط مناسب نيستند، از ميان مي برد.
ذكر انتخاب طبيعي، از آن جا در ذهن داروين ريشه گرفت كه مشاهد كرد:‌تعداد اولاد جانداران، هميشه بيشتر از تعداد والدين است با وجود اين جمعيت انواع بخصوص همواره ثابت مي ماند. بنابراين بايد هميشه تعدادي از اولاد جانداران به طريقي از بين بروند و چون بين افراد يك نوع ، تفاوت هاي فردي وجود دارد و همه آن ها از لحاظ سازش با محيط، مشابه نيستند. در ضمن چون غذا و جا معمولاً براي همه ي افراد وجود ندارد،‌ميان آن ها رقابت در مي گيرد. در اين رقابت افرادي كه سازش بيشتري با محيط دارند. از شانس بيشتري هم براي زنده ماندن برخوردارند و در نتيجه، در رقابت پيروز مي شوند و به سن زاد و ولد مي رسند و توليد مثل مي كنند.

 

 

 

  دووريس :

در اوايل قرن بيستم يك دانشمند هلندي به نام دووريس نظريه ي جهش را اائه داد. دووريس معقتد بود، صفاتي بطور ناگهاني در يك فرد ظاهر مي شوند و اين صفات قابل انتقال به نسل هاي بعدي نيز هستند. جانداراني را كه در آن ها صفات جديد بوجود مي آيد در اصطلاح جهش يافته مي نامند. صفات جديدي كه در يك جهش بوجود مي آيند اغلب مضر هستند و سبب نابودي جاندار مي شوند، گاهي به ندرت در يك جهش صفات مفيدي هم ظاهر مي شدند. جانداراني كه در آن ها يك يا چند صفت مفيد ظاهر مي شود. نسبت به همنوعان خود سازگاري بيشتري با محيط پيدا مي كنند و رفته رفته تعداد آن ها در محيط افزايش پيدا مي كند. 

 

  چگونگي بروز جهش :

مي دانيد كه صفات ارثي از طريق كروموزوم ها داخل هسته به ارث مي رسند. مشاهد هي دقيق كروموزم ها هم نشان داده است كه ماده ي اصلي زنده ي آن ها، مولكول هاي DNA است كه در سلول هاي همه ي جانداران وجود دارد و امروزه آن ها را عوامل بوجود آورنده صفات مختلف در همه ي جانداران مي شناسيم. پس اگر قرار باشد تغيير در صفات جانداران پديد آيد. اين تغيير (جهش) بايد در ساختمان DNA اثر بگذارد.
DNA مولكولي بسيار با ثبات است و ساختمان كم تر دچار تغيير مي شود عواملي كه سبب بروز تغيير در ساختمان چنين مولكولي مي شوند، بايد بسيار قوي باشند. مواد راديو اكتيو بعضي از ماد شيميايي و دارويي را از جمله ي اين عوامل مي دانند.

 

 

 

  شواهد تغيير :

وجود شباهت هاي فراوان در ميان جانداران حاكي از وابسته بودن آن ها به همديگر است. البته، شباهت ميان جانداران يك گروه زيادتر از شباهت ميان جانداران گروههاي دور از هم است. بديهي است كه ساختمان اندام هاي داخلي مانند دستگاههاي تنفس، گردش خون، كليدها و غيره هم در آن ها بسيار شبيه است و همگي فعاليت هاي حياتي مانند تغذيه ، تنفس ،‌و غيره را به يك شكل انجام ميدهند.
چنين شباهتي به ترتيب در ميان افراد گروههاي ديگر مهره داراين كمتر مي شود. با اين حال، ميان اين گروهها شباهت زياد دارند. 

 

  در مجموع مشاهدات انجام شده حاكي از آنند كه :

جانداران از اجداد قديمي و مشتركي بوجود آمده اند.
تغييرات در جمعيت هاي جانداران پديد مي آيند نه در افراد، زيرا فرديكه پس از مدت كم و بيش كوتاهي مي ميرد اما نسل و جمعيت باقي مي ماند. زندگي از حالت ساده و ابتدايي به صورت پيچيده تري تحول يافته است.

 

 

 

  فكر كنيد
در مطالعه ي تاريخچه زمين، سنگ هاي رسوبي بهتر از بقيه ي اقسام سنگ ها هستند، دليل چيست؟

سنگ هاي رسوبي از بسياري جهات پرارزش اند، از جمله اينكه در آنها غالباً بقاياي گياهان و حيوانات پيدا مي شود كه آنها را فسيل مي نامند. دانشمنان با استفاده از فسيل ها تاريخ گذشته ي زمين را معلوم مي كنند. سنگ هاي رسوبي شواهد مربوطه به تاريخچه ي گذشته ي زمين را در بردارند و نشان مي دهند كه وضع درياها و خشكي ها، رشته كوه ها و غيره در گذشته چگونه برده است. 

 

  فكر كنيد
يك جاندار پس از مرگ بايد دور از چه عواملي قرار گيرد تا همه يا قسمتي از جسد آن باقي بماند؟

اين جاندار بايد بلافاصله پي از مرگ، در محلي قرار گيرد تا در معرض تجزيه و فساد قرار گيرد. مثلاً اگر داراي اعضاي نرم يا فاقد اسكلت سخت داخلي يا خارجي است. نبايد در مجاورت هوا يا زير آب قرار گيرد چون در اين حالت تجزيه گرديده و يا خوراك جانداران ديگر مي شود. در حالت كلي خشكي جاي خوبي براي فسيل شدن نيست. 

 

  فكر كنيد :‌
1 – به كمك جاي پاي جاندار ،‌چه اطلاعاتي درباره آن جاندار مي توان كسب كرد؟

وزن ، بزرگي جثه، نوع جاندار، نوع تغذيه

2 – وجود زغال سنگ در يك منطقه چه اطلاعاتي درباره آب و هواي گذشته ي آن جا مي تواند در برداشته باشد؟
وجود زغال سنگدر يك منطقه نشان ميدهد كه شرايط آب و هوايي در آن منطقه براي پيدايش جنگل هاي انبوه مناسب بوده است.

3 – آيا مي توان به كمك فسيل ها مناطق مختلف درياهاي گذشته را از نظر عمق شناسايي كرد؟
بله زيرا در هر منطقه از دريا متناسب با .... فاصله از ساحل ، جنس رسوبات فرق مي كند و از طرفي هر لايه ي فسيل هاي ويژه اي دارد كه با فسيل هاي لايه هاي بالايي و پائيني متفاوت است.

4 – آيا مي توان به كمك فسيل ها، درياچه آب شيرين را از درياچه آب شور تشخيص داد؟
بله، برخي از فسيل هاي مربوط به جانوران ساكن درياچه آب شيرين اند، پس سنگ هاي محتوي آثار آن ها بايد در محيط آب شيرين تشكيل شده باشد. 

 

  فكر كنيد :
از ترتيب پيدايش جانداران در روي زمين چگونه مي توانند به قديم يا جديد بودن لايه هاي رسوبي چين خورده پي ببرند؟

فسيل ها نشان دهنده ي طرز تكامل حيات در روي زمين اند، و چون جانداران ابتدايي و ساده تر در مقايسه با جانداران پيچيده و پيشرفته قدمتي زيادتر دارند، با مقايسه نوع فسيل هاي موجود در سنگ ها مي توان ترتيب قدمت هاي لايه رسوبي را معلوم كرد.

فكر كنيد :
1 – نوع سازگاري هر كدام از جانداران زير را مشخص كنيد:
گاو
مار
كاكتوس
اردك
بوته ي كدو
1 – گاو :
ناخن اندام هاي حركتي تبديل به سم شده است. معده چهار قسمتي است دندان هاي آسيا رشد بيشتري دارند.

مار :
داشتن پولك هاي ضخيم در سطح خارجي پوست كه سبب مي شود آب بدن از بين نرود و نياز جانور به آب كم باشد.

كاكتوس :
سطح پهنك برگ ها فوق العاده كاهش يافته و تبديل به خار شده است و تعداد روزنه ها كم است.

اردك :
دستگاه گوارش داراي بخش هاي ويژه اي بنام چينه دان و سنگدان است

بوته كدو:
طول ريشه بدليل نياز زياد گياه به آب زياد است و در اطراف پخش مي شود.

2 – آيا مهاجرت مي تواند يكي از عوامل ايجاد تغيير در جمعيت هاي جانداران باشد؟ براي گفته خود دليل بياوريد؟
مهاجرت عبارت است از جابجايي از مكاني به مكان ديگر . مهاجرت ها مي توانند بر افزايش يا كاهش جمعيت ساختمان سني جمعيت و ... اثر بگذارد به عنوان مثال وقتي روستاييان به شهرها مهاجرت مي كنند چون اغلب مهاجرين .... كار و فعاليت هستند باعث افزايش جمعيت سالخوره و يا در مورد زنان در روستا مي شوند.

تفسير كنيد
اين جمله را تفسير كنيد:
«جهش بوجود آورنده تغييرات در جانداران و انتخاب طبيعي گسترش دهنده ي آنها در جريان جمعيت ها ست.»
جهش سبب پيدا شدن صفات جديد مي شود اما به تنهايي قادر به تغيير چهره ي جمعيت نيست زيرا ميزان جهش بسيار كم است ولي انتخاب طبيعي يا انتخاب انواع جديد و حذف انواع ديگر امكان گسترش اين صفت را فراهم مي كند. به بيان ديگر جهش ايجاد كننده ي صفت جديد در فرد و انتخاب طبيعي افزايش دهنده اي فراواني اين صفت است. 

 

 

 

فصل 4 – زمين ساخت ورقه اي
جابه جايي قاره ها

در سال 1912 ميلادي يك دانشمند آلماني به نام «وگنر» با شواهدي كه بدست آورده بود، اظهار داشت كه حدود 200 ميليون سال پيش تمام خشكي ها به هم متصل بوده و خشكي يك تكه اي را ساخته اند. اين خشكي عظيم رفته رفته به دو خشكي بزرگ تقسيم شد و پس از ميليون ها سال هر يك از دو خشكي قطعه قطعه شده و قاره هاي امروزي را بوجود آوردند.

 

پس از مرگ وگنر، تعداد كمي از زمين شناسان نظريه ي وي را تحسين برانگيز خواندند و براي اثبات آن بدنبال شواهد بهتري بودند. در فاصله سال هاي 1950 تا 1968 پيشرفت شايان فناوري، امكان مطالعه زمين شناسان را بر روي قسمت هاي ناشناخته ي زمين، خصوصاً كف اقيانوسها فراهم آورد. در سال 1968 با توجه به مجموعه اطلاعات و شواهد بدست آمده ، نظريه وگنر مبدل به يك نظريه ي جامعتري با عنوان زمين ساخت ورقه اي شد. بر اساس اين نظريه، سنگ كره ي زمين يك تكه نيست. بلكه از تعدادي ورقه هاي كوچك و بزرگ تشكيل شده است. برخي از اين ورقه ها در زير اقيانوس ها واقعند. برخي در زير قاره ها و پاره اي هم ، قسمت هايي از هر دو را در بر مي گيرند. همه ي ورقه ها كه تا عمق حدود 20 تا 150 كيلومتري ادامه دارند، مي توانندآزادانه و مستقل از هم حركت كنند.
دانشمندان عقيده دارند كه دما و فشار در زير سنگ كره به اندازه اي است كه سنگ ها حالتي شكل پذيرو خمير مانند دارند. دما در همه ي قسمتهاي اين بخش خميري يكسان نيست. قسمت هاي زيرين دماي بيشتر و قسمت هايي رويي دماي كمتري دارد. اين اختلاف دما سبب مي شود كه قسمت هاي زيرين چگالي كمتري نسبت به قسمتهاي رويي داشته باشد. اختلاف چگالي در قسمت هاي خميري گوشته سبب برقراري جريان جابه جايي (همرفتي) بسيار كندي مي شود( حدود چند سانتي متر در سال) يعني مواد سازنده نرم كره به آرامي بالا مي آيند، سپس به طرفين ... و انجام به سمت پايين كشيده مي شوند. وقتي در نرم كره چنين جرياني بوجود مي آيد. ورقه هاي سنگ كره بر روي آن مي خزند و همراه آن جابه جا مي شوند.

 

در اين حالت ورقه هاي سنگ كره د رمحلي كه جريان رو به بالا باشد از هم دور مي شوند و سپس به زير ورقه ي مقابل فرو مي روند.

 

  پديده هاي حاصل از حركت ورقه ها:

ورقه ها به سه شكل مختلف مي توانند نسبت به هم جابه جا شوند

1 – ورقه هاي دور شونده :
بيشتر محل هايي كه ورقه ها از هم دور مي شوند، در اقيانوس ها قرار دارند . در اين مناطق ،‌مواد مذاب از شكاف موجود در بين دو ورقه خارج شده و درهمان سخت مي شوند و پوسته جديدي را بوجود مي آورند. از اين رو، هر ساله چند سانتي متر بر وسعت اقيانوس ها افزوده مي شود، خروج مواد مذاب در اين مناطق سبب بوجود آمدن رشته كوههايي در ميان اقيانوس ها مي شود. اين رشته كوهها زنجيره ي پيوسته اي را مي سازند به طول آن در مجموع بيش از 60000 كيلومتر است. رشته كوههاي ميان اقيانوسي، محل وقوع تعدادي از زمين لرزه ها و آتش فشان هاست. 

 

  ورقه هاي نزديك شوند :

 

2 – چون ورقه هاي نزديك شونده خصوصيات فيزيكي و شيميايي مختلفي دارند . پديده هاي حاصل به يكي از صورت هاي زير خواهد بود.

الف – برخورد ورقه هاي اقيانوسي با ورقه قاره اي :
در اين محل ها ورقه ي اقيانوسي به زير ورقه ي قاره اي كشيده مي شود و با خم شدن لبه ي ورقه ها، گودال عميق اقيانوسي به موازات قاره و در داخل اقيانوس بوجود مي آيد. ورقه هاي ايقانوسي به همراه خود تعدادي از رسوبات دريايي را به پائين مي كشاند. وقتي اين مواد به عمق حدود 100 متر مي رسند، ذوب مي شوند و از شكاف هاي ورقه اي قاره اي ،‌خود را به بالا مي كشند و سبب بوجود آمدن كوههاي آتش فشاني بر روي قاره ها مي شوند. گودال هاي عميق در اطراف آن، محل وقوع زلزله هاي شديد است.

ب – برخورد ورقه هاي اقيانوسي :
در اين محل ها، يكي از ورقه ها به زير ديگري فرو مي رود و با خم شدن لبه ورقه ها، گودال عميق اقيانوسي بوجود مي آيد. ورقه ي فرو رانده شده مانند حالت قبل ذوب مي شود و مواد مذاب حاصل از آن، اين بار از بستردريا خارج مي گردد. با ادامه فعاليت اين آتش فشان ها، جزايري سر از آب بيرون مي آورند كه به مجموعه ي آن ها جزاير اقيانوسي گفته مي شود. اطراف اين گودال ها محل وقوع تعداد ديگري از زلزله هاي شديد است.

پ – برخورد دو ورقه اي قاره اي :
در اين محل ها، ورقه اي به زير ورقه ديگر فرو نمي رود، زيرا جرم هر دو كم و مساوي است نتيجه چنين برخوردي،‌ايجاد كوه و زلزله هاي شديد است. 

 

  ورقه هايي كه در كنار هم مي لغزند:

در اين محل ها نه پوسته ي جديدي بوجود مي آيد و نه ورقه اي تخريب مي شود. بلكه فقط ورقه ا از كنار هم عبور مي كنند، در بيشتر مواقع ممكن است اين جا به جايي براي مدتي صورت نگيرد و انرژي ذخيره گردد و به هنگام آزاد شدن انرژي ، حركت ناگهاني ورقه ها سبب زلزله هاي شديدي شود.

 

2 – 

 

  فكر كنيد
در محل ورقه هاي دورشونده،‌مرتباً سنگ كره ي جديد تشكيل مي شود، در اين صورت آيا وسعت زمين هم اكنون در حال افزايش است؟

اگر پديده جبراني وجود نداشته باشد، بايد بر وسعت زمين همچنان افزوده شود، اما سطح زمين مقداري ثابت است يعني در مناطقي مانند محل برخورد ورقه هاي نزديك شوند، قسمتي از سنگ كره از بين مي رود. 

 

  فكر كنيد
1 – گفته مي شود هر چقدر تعداد زلزله هاي كوچك در يك منطقه بيشتر باشد ،بهتر است به نظر شما دليل چيست؟

به همراه وقوع هر زلزله هر چند كوچك مقداري از انرژي ذخيره شده آزاد مي شود و درنتيجه از احتمال وقوع زلزله شديد – كه با آزاد شدن انرژي زيادي همراه است كاسته مي گردد. 

 

  2 – كدام پديده ي زمين شناسي در تمام حاشيه هاي ورقه هاي سازنده سنگ كره زمين بوجود مي آيد؟

زلزله ، تقريباً تمامي زمين لرزه هاي دنيا در حاشيه ي ورقه هاي سازنده سنگ كره زمين بوجود مي آيند. 

 

  سؤال از متن فصل 4 :
1 – حركت ورقه ها نسبت به هم سه شكل مختلف مي تواند صورت بگيرد . اين سه شكل كدامند؟

1) دو ورقه از هم دور مي شوند .
2) دو ورقه با يكديگر برخورد مي كنند
3) دو ورقه در كنار هم مي لغزند 

 

  2 – چگونگي دور شدن تدريجي دو ورقه از يكديگر را توضيح دهيد.

مواد مذاب از شكاف موجود در بين ورقه خارج شده و در همان جا سخت مي شوند و پوسته ي جديدي را بوجود مي آورند. 

 

  3 – پديده هاي حاصل از برخورد دو ورقه اقيانوسي با ورقه قاره اي را نام ببريد.

1 ) گودال عميق اقيانوسي
2) كوه هاي آتش فساني 

 

  4 – چرا در محل ورقه هايي كه در كنار هم مي لغزند، زلزله هاي شديدي رخ مي دهد؟

در اين محل ها فقط ورقه ها از كنار هم عبور مي كنند. در بيشتر مواقع ممكن است اين جا به جايي براي مدتي صورت نگيرد و انرژي ذخيره گردد و به هنگام آزاد شدن انرژي، حركت ناگهاني ورقه ها سبب زلزله هاي شديد مي شود. 

 

  5 – نتيجه برخورد دو ورقه ي قاره اي چيست؟

در اين محل ها، رقه اي به زير ورقه ي ديگر نمي رود. زيرا جرم هر دو، كم و مساوي است . نتيجه ي چنين برخوردي ايجاد كوه و زلزله هاي شديد است. 

 

 

  فصل 5 – فراتر از زمين
‌منظومه شمسي

حدود 10 ميليارد سال پيش ، در قسمتي از فضا يك توده عظيم ابر مانند بوجود آمد كه 80 درصد آن هيدروژن، 15 درصد آن هليم و 5 درصد بقيه بيشتر شامل گازهايي چون اكسيژن، نيتروژن ،‌كربن و مواد سنگين تري چون سيلسيم ، آلومينيوم ، آهن و منيزيم و كلسيم بود. اين توده ي عظيم در حدود 5 ميليارد سال پيش تحت تأثير نيروي گرانشي شروع به متراكم شده و چرخيدن كرد. و پس از مدتي به شكل دو بشقاب كه از لبه روي هم قرار گرفته باشند درآمد . بعد از مدتي بيشتر گازها در وسط اين شكل جاي گرفتند و خورشيد را تشكيل دادند و مواد سنگين تر ، سياراتي چون عطارد، زهره، زمين و مريخ را بوجود آوردند.
بقيه ي مواد نيز كه هم مواد سنگين و همه مواد گازي داشتند سيارات ديگر يعني مشتري ، زحل اورانوس و نپتون را بوجود آوردند. از اين جهت سيارات منظومه ي شمسي را به دو گروه زمين مانند (سيارات داخلي) و مشتري مانند (سيارات خارجي) تقسيم مي كنند. در اين تقسيم بندي نهمين سياره يعني پلوتو جايي ندارد. سيارات داخلي بيشتر از سنگ و فلز ساخته شده اند و نسبت به سيارات خارجي اندازه هاي كوچكي دارند ولي سيارات خارجي اندازه هاي بزرگي دارند و بيشتر از مواد مايع و گازند.

 

 

  خورشيد :

خورشيد ستاره اي است كه 73 درصد حجم آن را هيدروژن و 25 درصد را هليوم تشكيل داده است . قطر خورشيد حدود 4/1 ميليون كيلومتر، (110 برابر قطر زمين) است. خورشيد چنان داغ است كه گازهاي تشكيل دهنده ي آن به حالت درخشان درآمده اند. نوري هم كه از آن به اطراف پخش مي شود. به همين علت است در سطح خورشيد ، قسمت ها سردتري هم وجود دارد كه تيره رنگند و به نام لكه هاي خورشيدي معروفند. دوام لكه هاي بين روز تا چند ماه است. منشأ گرماي خورشيد واكنش هاي هسته اي است. در اين واكنش ها هيدروژن به هليوم تبديل مي شود و گرماي فراواني را حاصل مي آورد.

 

 

 

  اجزاي ديگر منظومه شمسي : سيارك ها :

اندازه گيري ها بخوبي نشان ميدهد كه فاصله ي بين سياره مريخ و سياره مشتري بسيار زياد است. هم چنين بررسيها نشان داده است كه در فاصله ي بين اين دو سياره، قطعات سنگي و فلزي بسياري، كه قطر آن ها از چند سانتي متر تا صدها كيلومتر متفاوت است و به آن ها سيارك مي گويند. در روي يك مدار و در جهت حركت ساير سيارات، به دور خورشيد مي گردند.

 

 

 

  شهاب

همه روز زمين توسط هزاره قطعه سنگ آسماني بمباران مي شود. اين قطعات هنگام ورود به اتمسفر بر اثر اصطكاك با هوا، داغ و تبخير مي شوند. در صورتي كه هم اين سنگ ها بزرگ باشند مي سوزند. و نوري ايجاد مي كنند كه از زمين قابل مشاهده است. به اين نورها شهاب و به قطعه سنگ هاي بزرگي كه از اتمسفر هم مي گذرند و روي زمين مي افتند شهابسنگ مي گويند. 

 

  دنباله دارها :

اين اجرام از جنس غبار و يخ اند و تا حدي به «گلوله ي برگ گل آلود» شباهت دارند بعضي از دنباله دارها كه به زمين نزديك مي شوند مي توان با چشم هم ديد. اما بيشتر آن ها را بايد با تلسكوپ ببينيم.
وقتي دنباله دارها به خورشيد نزديك مي شوند يخ آنها بخار مي شود و دم درازي به طول هزارها كيلومتر مي سازد. دم هميشه دو جهت مخالف خورشيد قرار مي گيرد.

 

 

 

  قمرها :

از اجزاي ديگر منظومه شمسي قمرها هستند كه بدور سيارات مي چرخند. به جز عطارد و زهره، بقيه سيارات منظومه شمسي حداقل يك قمر دارند. بزرگي بعضي از قمرها به بزرگي سياره اي مانند عطارد است . كره ي ماه قمر كروي زمين است. سنگ هايي كه فضانوردان از ماه به زمين آورده اند نشان ميدهد كه مواد سازنده اين قمر مانند مواد سازنده زمين و سيارك هاست. 

 

  ستارگان : نور :

فاصله ي يك ستاره از زمين و جرم ستاره بر مقدار نور آن تأثير دارند. پس وقتي ستاره اي پر نورتر از ستاره ديگر به نظر مي رسد، معنايش آن است كه يا جرم بيشتري دارد يا فاصله كمتري با زمين دارد. 

 

  دما :

ستاره هاي با وجود آنكه بصورت نقاط نوراني به چشم مي آيند، در مقابل تلسكوپ قوي ، به رنگ هاي آبي مايل به قرمز ديده مي شوند. اختر شناسان از روي رنگ هر ستاره مقدار دماي سطحي آن را تعيين مي كنند. ستاره زرد رنگي مانند خورشيد نسبتاً داغ محسوب مي شوند و دماي سطحي آن را حدود 6000 درجه مي دانند. ستاره ي قرمز سردتر است. در عوض ستاره اي آبي بسيار داغند. 

 

  تركيب :

تجزيه نور ستاره، اطلاعاتي را در مورد تركيب آن در اختيار مي گذارد. براي اينكار از دستگاهي بنام طيف نگار استفاده مي كنند. در طيف ستاره ها، نوارهاي رنگي هم وجود دارد. وجود اين نوارها نشان مي دهد كه بعضي از طول موج هاي نور محو شده، يا آن كه توسط گازهاي موجود دراتمسفر ستاره جذب شده اند.

 

 

 

  بزرگي :

بزرگي ستارگان بسيار متفاوت است كوچكترين آنها كمي از زمين بزرگ تر است. بزرگترين ستاره ي شناخته شده قطري حدود 2300 برابر قطر خورشيد دارد. 

 

  فاصله :

تعيين فاصله ي ستاره ها از زمين ، يكي از مشكلات بزرگ اخترشناسان است. يك روش مرسوم جهت تعيين اندازه فاصله ي ستارگان، مثلث بندي است. 

 

  صورت هاي فلكي :

اجداد ما بر اساس تصورات خود ستارگاني را كه در نزديكي هم در آسمان مي ديدند، در گروههاي خاصي قرار مي دادند و شكل هاي ويژه اي را هم براي آنها در نظر گرفتند. به اين مجموعه ستارگان نام عمومي صورت فلكي داده شده است. معروف ترين صورت فلكي دب اكبر است. امروزه 88 صورت فلكي در آسمان مشخص شده است.

 

 

 

  تفسير كنيد.
با مشاهده طيف تركيب هاي احتمالي ستاره هاي 1،2،3، را تعيين كنيد.
در تركيب خورشيد چه عناصري وجود دارد؟ در كدام ستاره كلسيم و در كداميك سديم يافت مي شود؟ تركيب كدام ستاره به تركيب خورشيد بيشتر است؟

 

تركيب احتمالي ستاره 1 : هيدروژن ،كلسيم
تركيب احتمالي ستاره 2 : هيدروژن ،‌هليوم
تركيب احتمالي ستاره 3 : جيوه، هيدروژن ، كلسيم ،‌هليوم‌ و سديم
در تركيب خورشيد عناصر هيدروژن :‌هليوم و سديم يافت مي شود
در ستاره ي 1 كلسيم و در ستاره 3 سديم يافت مي شود
تركيب ستاره 2 به خورشيد شبيه تر است. 

 

  سؤال از متن فصل 5 :
1 – اصطلاح منظومه شمسي را تعريف كنيد.

به خورشيد همه ي اجزايي كه به دور آن مي چرخند. منظومه شمسي مي گويند. 

 

  2 – چه تفاوت هايي ميان سيارات داخلي و خارجي وجود دارد؟

سيارات داخلي بيشتر از سنگ و فلز ساخته شده اند ولي سيارات خارجي بيشتر از مواد مايع و گازند . همچنين سيارات داخلي نسبت به سيارات خارجي اندازه هاي كوچكي دارند.

3 – منشأ گرماي خورشيد چيست ؟
منشأ گرماي خورشيد، واكنش هاي هسته اي است. در اين واكنش ها،‌هيدروژن به هليوم تبديل مي شود و گرماي فراواني را حاصل مي آورد.

4 – جنس دنباله دارها از چيست؟ چگونگي تشكيل دم در دنباله دارها را توضيح دهيد.
اين اجرام از جنس غبار و يخند، وقتي دنبال دارها به خورشيد نزديك شوند، يخ آنها بخار بخار مي شود و دم درازي به طول هزارها كيلومتر مي سازد.

5 – چرا بعضي از ستارگان پرنورتر از بقيه به نظر مي رسند؟
وقتي ستاره اي پرنور تر از ستاره اي ديگر به نظر مي رسد، يا بزرگ تر از آن است. با فاصله كمتري با زمين دارد.

6 – چگونه با استفاده از طيف جذبي ستاره مي توان درباره تركيب اتمسفر آن قضاوت كرد؟
هر عنصر داراي نوارهاي تيره ي مخصوص به خود است. با استفاده از اين ويژگي مي توان درباره تركيب اتمسفرآن ستاره قضاوت كرد.

7 – منظور از صورت فلكي چيست؟ معروف ترين صورت فلكي كدام است؟
به مجموعه اي از ستارگان كه شكل هاي ويژه اي براي آنها در نظر گرفته مي شود صورت فلكي مي گويند. معروف ترين صورت فلكي دب اكبر است. 

 

 

 

فصل ۶

 

انرژي ،‌زندگي

در علم فيزيك كار دقيقاً همان معنايي را كه روزانه از آن استفاده مي كنيم ندارد. مثلاً گاهي مي گوئيم هيچ كاري انجام نشده است. در حاليكه از نظر فيزيكي كار انجام شده است و بر عكس گاهي از نظر فيزيكي كاري انجام نشده است. ميدانيد وقتي به يك جسم ساكن نيرو وارد شود، ممكن است جسم در جهتي كه نير بر آن وارد مي شود به حركت درآيد. در اين صورت مي گوئيم نيرو روي جسم كار انجام داده است.

 

البته فقط در هنگام به حركت درآوردن اجسام ساكن كار انجام نمي شود. بلكه اگر نيرويي بر يك جسم متحرك نيز وارد شود، ممكن است سرعت يا جهت حركت جسم،‌در جهت وارد شدن نيرو تغيير كند. در چنين حالتي هم كار انجام مي شود،‌گاهي بر يك جسم نيرو وارد مي شود ولي چون جسم به حركت در نمي آيد، در واقع كاري انجام نشده است.

 

براي مثال وقتي يك وزنه بردار،‌وزنه اي را از روي زمين بلند مي كند و به بالاي سرش مي برد، كار انجام مي دهد اما زماني كه وزنه را بالاي سر خود نگه مي دارد، ديگر از نظر فيزيكي كاري انجام نداده است. ممكن است تصور كنيد كه در اين حالت وزنه بردار انرژي مصرف مي كند و در نتيجه، به سرعت خسته مي شود، بله اين امر كاملاً درست است اما بايد توجه داشت كه در اين حالت ،‌انرژي وزنه بردار صرف فعاليت هاي داخلي بدن او مي شود ولي بر روي ج سم كاري انجام نمي شود. زيرا جسم در اين حالت ساكن است و هيچ گونه حركتي ندارد. وقتي براي بلند كردن يك وزنه يا نگهداشتن آن تلاش مي كنيد، ماهيچه هاي شما مرتباً برا ثر پيام هاي عصبي كه از مغز دريافت مي كند منقبض مي شود. در ماهيچه ها با هر بار انقباض،‌تعداد بسيار كمي كار انجام مي شود. در طول چند ثانيه، تعداد انقباض ها به هزاران بار مي رسد و در نتيجه در مجموعه تعداد بسيار زيادي كار انجام مي شود.

 

هم چنين گاهي نيرويي بر يك جسم وارد مي شود اما جسم در جهت وارد شدن نيرو حركت نمي كند، مثلآً فردي را در نظر بگيريد كه جعبه چوبي سنگيني را در دست دارد و آن را در جهت افقي حركت مي دهد. در اين حالت فرد دو نيرو بر جسم اثر مي كند، يك نيرو درست برابر با نيروي وزن جسم اما در جهت بالا (خلاف جهت گرانش) به منظور نگهداشتن جسم و جلوگيري از افتادن آن بر روي زمين و نيروي ديگري بصورت افقي بهمنظور به حركت درآوردن جسم به طرف جلو.
نيروي اول كار انجام نميدهد چون در جهت وارد شدن آن، جسم جابه جا نمي شود، اما نيروي دوم يعني نيرويي كه از سوي فرد براي به حركت درآوردن جسم به طرف جلو وارد مي شود، كار انجام مي دهد.

 

  محاسبه اندازه گيري كار :

براي محاسبه مقدار كار انجام شده مي توان از معادله ي زير استفاده كرد:
جابجايي × نيرو = كار
اين معادله نشان ميدهد كه مقدار كار انجام شده روي يك جسم به ميزان نيرويي كه بر جسم وارد مي شود و كار انجام مي دهد و نيز اندازه ي جابجايي جسم بستگي دارد و هر چه اين دو بيشتر باشند، مقدار كار انجام شده نيز بيشتر است.
در اين معادله، نيرو بر حسب نيوت ن(N) جابجايي بر حسب متر (M) و مقدار كار بر حسب ژول (J) است.
به خاطر داشته باشيد كه وزن هر جسم بر روي زمين، نيروي گرانشي است كه از طرف زمين بر آن جسم وارد مي شود و از نظر عددي،‌تقريباً مساوي با ده برابر جرم آن جسم بر حسب كيلوگرم است يعني :
10× جرم جسم بر حسب كيلوگرم = وزن جسم بر حسب نيوتون 

 

  كار و انرژي :

از سالهاي قبل ب انرژيهاي گوناگون هم چون انرژي پتانسيل ، جنبشي، الكتريكي تابشي، مكانيكي، صوتي، گرمايي، شيميايي و هسته اي آشنا شويد. هم چنين دانستيد كه براي اندازه گيري انرژي از يكاي ژول، استفاده مي شود. مثلاً اگر جسمي به وزن يك نيوتون در فاصله ي متري سطح مين قرار داشته باشد. مقدار انرژي پتانسيل گرانشي آن نسبت به سطح زمين برابر با يك ژول است.
انرژي و كار به يكديگر كاملاً مربوطند. بطوريكه مي توان گفت: هر گاه كاري انجام شود ممكن است حالت هاي زير براي انرژي پيش آيد:
1- هنگام انجام كار،‌انرژي از صورتي يا نوعي به صورت يا نوع ديگر تبديل مي شود.

 

2 – هنگام انجام كار، انرژي از يك جسم به جسم ديگر انتقال يابد

 

در فيزيك انرژي چنين تعريف مي شود: انرژي توانايي انجام كار است. طبق اين تعريف اگر جسمي انرژي داشته باشد، مي تواند كار انجام دهد. البته گاهي يافتن راهي براي عملي ساختن اين امر مشكل است. يعني بعضي اوقات ممكن است جسمي انرژيداتشه باشد اما آزاد سازي انرژي آن و به حركت درآوردن اجسام بوسيله ي آن كار آساني نباشد، مثلاً در هسته ي اتم ها انرژي فراواني ذخيره شده است اما آزادسازي اين انرژي و انجام كار به وسيله آن نيازمند فناوري در سطح بالاست. همانطور كه گفته شد كار و انرژي ارتباط بسيار نزديكي با هم دارند. بطوري كه مي توان گفت هر كاري كه انجام مي شود حتماً انجام كار باتبديل انرژي همراه است و با انرژي از جسمي به جسم ديگر انتقال يافته است. هم چنين هر گاه جسمي داراي انرژي باشد مي توان در صورت ايجاد شرايط مناسب به كمك آن انرژي جسمي را به حركت درآورد. 

 

  توان، سرعت انجام كار:

هنگام بالا دويدن از پله ها، درست به اندازه ي بالارفتن آهسته و قدم به قدم كار انجام مي شود. هم چنين كار انجام شده به وسيله دو دونده ي دوي صدمتر تقريباً با هم برابراست در حاليكه فقط يكي از آن ها به عنوان برنده اعلام مي شود. در زندگي ما مدت زمان كه طول مي كشد تا كاري معين انجام شود يكي از عوامل مهم در انجام آن كار به شمار مي آيد. ما اين عامل را در فيزيك با نام توان مي شناسيم . توان به معني سرعت انجام كار است. به عبارت ديگر توان نشان دهنده ي ميزان كار انجم شده در واحد زمان است. سرعت انجام كار به وسيله دونده اي كه مسير مسابقه را زودتر طي مي كند بيشتر است. به عبارت ديگر توان اين دونده از دونده ي ديگربيشتر است.
براي محاسبه توان از معدله زير كه به آن معادله توان مي گوئيم، استفاده كنيم.  مقدار كار انجام شده 
توان=
 زمان انجام كار

در اين معادله مقدار كار انجام شده بر حسب ژول (J) مقدار زمان انجام كار بر حسب ثانيه (S) و توان بر حسب وات (W) است.
يك وات توان ماشيني است كه در مدت يك ثانيه يك ژول كار انجام ميدهد. مفهوم توان هم براي نشان دادن سرعت انجام كار توسط يك فرد يا يك ماشين و هم براي مشخص كردن سرعت توليد يا مصرف انرژي بوسيله دستگاهها استفاده مي شود. مثلاً وقتي گوئيم توان يك لامپ برقي 100 وات است يعني در هر ثانيه 100 ژول انرژي الكتريكي توسط اين لامپ مصرف و مطابق قانون پايستگي انرژي 100 ژول انرژي گرمايي و تابشي (نور) به وسيله آن توليد مي شود.

 

شايد تصور كنيد كه استفاده از جك براي بلند كردن اتومبيل سبب مي شود كه ما كار كم تري براي بلند كردن آن انجام دهيم اما هرگز چنين نيست . طبق معادله كار ، براي بلند كردن اتومبيل، بايد مقدار معين كار انجام مي شود و اين مقدار با به كارگيري جك كاهش پيدا نمي كند. جك تنها كار را آسانتر مي كند. جك به شما كمك مي كند تا با نيرويي در حدود 100 نيوتون اتومبيل را بلند كنيد.به وسايلي كه در انجام كارها به ما كمك مي كنند تا كارها آسانتر انجام شود ماشين گفته مي شود مانند جك اتومبيل. ماشين ها به صورت هاي گوناگون در انجام كارها به ما كمك مي كنند. يكي از راه هاي كمك ماشين ها به ما ،تغيير محل وارد شدن نيرو به جسم و گاهي نيز تغيير جهت نيرو است.
هم چنين ماشين ها گاهي با افزايش مقدار نيرو به ما كمك مي كنند كه كارهايي را كه نمي توانيم انجام دهيم يا انجام آنها ممكن است سخت باشد به آساني انجام دهيم. گاهي هم با افزايش مسافت اثر نيرو بر جسم و افزايش سرعت انجام كارماشين ها به ما كمك مي كنند.
بعضي ديگر از ماشين ها به جاي افزايش نيرو. مسافتي را كه نيرو بر آن اثر مي كند افزايش مي دهند. 

 

  مزيت مكانيكي يك ماشين :

ماشين ها مي توانند مقدار نيرويي كه به آن ها وارد مي شود. افزايش يا كاهش دهنده مزيت مكانيكي يك ماشين نسبت بين نيرويي كه ماشين به جسم وارد مي كند نيرويي كه به ماشين وارد مي شود را نشان مي دهد. مزيت مكانيكي يك ماشين از طريق معادله ي زير بدست مي آيد:
نيرويي كه ماشين به جس وارد مي كند (نيروي مقاوم) 
مزيت مكانيكي=

نيرويي كه ما به ماشين وارد مي كنيم (نيروي محرك)

مزيت مكانيكي نشان مي دهد كه ماشين، نيروي وارده را چند برابر مي كند. 

 

  كار داده شده و كار گرفته شده از ماشين :

 

همان طور كه مشاهده مي شود وقتي كه شخص جعبه را مستقيماًاز روي زمين به داخل كاميون منتقل مي كند نيروي بيشتري را بكار مي برد اما مقدار جابجايي بار كم تراست. در نتيجه مقدار كار با حالتي كه فرد با استفاده از نيروي كم تر، همراه با جابه جايي بيشتر بار را به داخل كاميون مي برد. در مقايسه با حالت قبل – برابر است . يعني مقدار كلي كار انجام شده در هر دو حالت مساوي است و مي توان نتيه گرفت كه ماشين (سطح شيبدار) در مقدار كار انجام شده ، كاهش ايجاد نمي كند، بلكه فقط انجام كار را آسان تر مي نمايد.
مطابق قانون «پايستگي انرژي» هنگام تبديل شدن از يك صورت به صورت ديگر يا انتقال از يك جسم به جسم ديگر خلق و نابود نمي شود، بنابراين مقدار انرژي داده شده به يك ماشين نيز هميشه بامقدار انرژي كه از ماشين گرفته مي شود برابراست.
(انرژي گرفته شده از ماشين = انرژي داده شده به ماشين)
البته معمولاً مقداري از انرژي داده شده به ماشين ، صرف انجام كار مورد نظر مي شود كه به آن كار مفيد مي گوئيم. بقيه آن به صورت هاي مختلف مثلاً به صورت گرماي ناشي از اصطكاك هدر مي رود. به اين مقدار از انرژي به هدر رفته، انرژي تلف شده گفته مي شود.
در هر وسيله ميتوان نسبت كار مفيد به كل انرژي داده شده به دستگاه را به عنوان يك عامل مهم در كيفيت آن وسيله در نظر گرفت اين نسبت بازده نام دارد. به معادله ي زير توجه كنيد:
انرژي يا كار مفيد گرفته شده از وسيله 
بازده ماشين =
كل انرژي داده شده بوسيله

 

 

  ماشين هاي ساده :

گروهي از ماشين ها كه پايه و اساس ساخت ماشين هاي ديگر را تشكيل مي دهند. ماشين ساده ناميده مي شوند. مي توان گفت ماشين هاي ديگر حالت تغيير شكل يافته ماشين ساده يا تركيبي از چند ماشين ساده با يكديگر هستند.

 

 

 

  اهرم :

براي درك چگونگي كار با اهرم، يك الاكلنگ را در نظر بگيريد. وقتي به يك طرف آلاكلنگ نيرويي به سمت پائين وارد شود. آن سمت به طرف پائين وسعت مقابل به طرف بالا حركت مي كند. يعني ميله ي الا آكلنگ به عنوان يك اهرم عمل مي كند.
در هر اهرم يك تكيه گاه يك بازوي محرك و يك بازوي مقاوم وجود دارد. اهرم ها را مي توان بر حسب قرارگرفتن حمل تكيه گاه، نيروي محرك و نيروي مقاوم به شكل هاي زير در نظر گرفت.
مزيت مكانيكي اهرم همچون هر ماشين ديگري از معامله ي مزيت مكانيكي بدست مي آيد. البته در صورتيكه از اصطكاك صرف نظر كنيم مزيت الكتريكي اهرم را از معادله زير نيز مي توان محاسبه كرد :
طول بازوي محرك 
مزيت مكانيكي اهرم =

طول بازوي مقاوم

 

 

  قرقره :

قرقره يكي ديگر از ماشين هاي ساده است. هر قرقره محوري دارد كه حول آن مي تواند ازادانه بچرخد.

 

 

 

  چرخ و محور:

چرخ و محور چرخي است كه به مركز آن يك ميله وصل شده است. با چرخاندن چرخ ميله نيز مي چرخد.

 

در چرخ و محور معمولاً نيروي محرك را به چرخ و نيروي مقاوم را به محور وارد مي كند. اما برعكس اين حالت نيز امكان پذيراست. براي اينكه افزايش يا كاهش نيرو را در اين دو حالت احساس كنيد، آزمايش ص 72 را انجام دهيد.
در چرخ و محور بين شعاع (قطر) چرخ و شعاع (قطر) محوري نيروهايي كه به چرخ و محور وارد مي شود. رابطه ي زير برقراراست: نيرويي كه بر محور وارد مي شود = شعاع (قطر) چرخ
يرويي كه بر چرخ وارد مي شود شعاع (قطر) محور

 

 

  سطح شيبدار :

سطح شيبدار هم نوعي ماشين ساده است و سبب مي شود كه بتوانيم به كمك يك نيروي كم اما در مسافتي طولاني جسمي را به سمت بالا حركت دهيم. در حاليكه ممكن است جابه جا كردن اين جسم بطور مستقيم از سطح زمين بر روي سطح بالايي، در حد نيروي ما نباشد.

 

 

 

  گره و پيچ:

گره و پيچ نيز جزء ماشين هاي ساده هستند و مي توان آن ها را نوع سطح شيبدار به حساب آورد. چاقوي معمولي يك گره به حساب مي آيد. تيغه هاي قيچي نيز گره هستند. در واقع گره يك سطح شيبدار متحرك است. پيچ نيز سطح شيبداري است كه بدور يك ميله پيچيده شده است. از تركيب پيچ گره، متد بوجود مي آيد.

 

 

 

  بحث كنيد .
در كداميك از موارد زير كار انجام مي شود؟ چرا؟
شخص از نردبان بالا مي رود؟

بله، زيرا وقتي شخص از نردبان بالا مي رود در جهت نيرو حركت مي كند، در اين صورت كار انجام مي شود.

شخص روي صندلي مي نشيند.
خير، زيرا شخص ساكن است و حركت نمي كند، پس كاري انجام نمي شود.

جرثقيل باري را به درون كاميون منتقل مي كند.
بله. زيرا جرثقيل، به بار نيرويي را به بالا وارد مي كند و بار به طرف بالا حركت مي كند و چون جسم در جهتي كه نيرو به آن وارد مي شود به حركت در مي آيد ، در اين صورت كار انجام مي شود.

قطعه اي آهن به وسيله اره به دو قسمت تقسيم مي شود.
خير زرا وقتي قطعه ي آهن به دو قسمت تقسيم مي شود ساكن است و حركت نمي كند پس كاري انجام نمي شود. 

 

  تفسير كنيد
با توجه به دو عبارت زير مشخص كنيد كه مقدار كار انجام شده به چه عواملي بستگي دارد؟
1- وقتي يك وزنه بردار، وزنه ي 1500 نيوتوني (حدوداً 150 كيلوگرمي) را بلند مي كند، نسبت به هنگامي كه وزنه 1200 نيوتوني را به بالاي سر مي برد، كار بيشتري انجام مي دهد.
2- وزنه برداربراي بلند كردن وزنه تا بالاي سر نسبت به بلند كردن آن تا مقابل سينه خود، بايد كار بيشتري انجام دهد.

از دو عبارت فوق دو نتيجه را مي توان گرفت.
الف) مقدار كار انجام شده روي يك جسم به ميزان نيرويي كه بر جسم وارد مي شود بستگي دارد.
ب) مقدار كارانجام شده روي يك جسم به اندازه جابه جايي جسم بستگي دارد. 

 

  فكر كنيد :
آيا مي دانيد از يكسان بودن يكاي اندازه گيري كار (ژول) چه نتيجه اي مي توان گرفت؟

نتيجه مي گيريم كه كار شكلي از انرژي است و مي توان گفت انرژي توانايي انجام كار است.

جمع آوري اطلاعات
توان مصرفي بيشتر وسيله هاي برقي چگونه مشخص مي شود؟
توان مصرفي آن ها بر حسب وات روي بدنه ي آنها نوشته شده است.

آيا همه وسايل برقي مشابه، مثلاً همه ي يخچال ها مصرف برق مشابهي دارند؟
خير، زيرا ظرفيت مصرف انرژي آن ها بر حسب كاري كه انجام مي دهند متفاوت است.

به نظر شما هنگام خريد وسيله هاي برقي به چه نكاتي بايد توجه كرد؟ چرا؟
هنگام خريد وسيله هاي برقي بايد به توان مصرفي دستگاه و حجم كاري آن توجه كرد. چون توان مصرفي ، ميزان انرژي مصرفي دستگاه رادر هر ثانيه نشان مي دهد.

فكر كنيد :
براي آسان تركردن كارهاي زير از چه وسيله هايي استفاده مي كنيد.
بلند كردن ماشين براي تعويض چرخ : جك
بريدن درخت : اره
بستن پيچ يا باز كردن آن آچار پيچ گوشتي
بازكردن در بطري نوشابه : در باز كن

فكر كنيد :‌
تعدادي ماشين را نام ببريد و بگوئيد هر كدام به چه طريق به ما كمك مي كنند؟
دوچرخه با افزايش مسافت اثر نيرو به ما كمك مي كند. اهرم با افزايش مقدار نيروي در بلند كردن اجسام به ما كمك مي كند. استفاده از قرقره براي بالابردن مصالح ساختماني با تغيير جهت دادن نيروي وارد بر طناب به ما كمك مي كند.

فكر كنيد
چگونه مي توان بازده يك ماشين را به عنوان يك ملاك براي كيفيت عملكرد آن را در نظر گرفت ؟
با توجه به اينكه بازده ماشين نسبت به كار مفيد به كل انرژي داده شده به ماشين است . پس هر چه بازده يك ماشين بالاتر باشد. كيفيت عملكرد آن بهتراست، زيرا به ازاء انرژي معيني كار مفيد بيشتري انجام مي دهد.

فكر كنيد
هميشه مزيت مكانيكي اهرم نوع دوم بيشتر از يك و مزيت مكانيكي اهرم نوع سوم كمتر از يك است. يعني اهرم نوع دوم،نيرو را افزايش مي دهد . در حالي كه اهرم نوع سوم نيرو را كاهش مي دهد. به نظر شما، مزيت مكانيكي اهرم نوع اول چگونه است؟ چرا؟
مزيت مكانيكي اهرم نوع اول برابر يك است. زيرا طول بازوي مقاوم برابر طول بازوي محرك است.

محاسبه كنيد
1 – هرم بزرگ در حدود 140 متر ارتفاع دارد. براي بردن يك سنگ متوسط به بالاي اين اهرم چقدر كار بايد انجام شود؟

(kg) 2500= 1000×5/2 = جرم سنگ
(N) 2500= 10×2500= 10× جرم سنگ = نيرو
(N) 2500= نيرو
(m) 140 = جابه جايي
(j)106×5/3=140×25000= جابه جايي × نيرو = مقدار كار انجام شده

 

اطلاعات جمع آوري كنيد براي سطح شيبدار ،‌گره و پيچ در زندگي مثال هايي ذكر كنيد و بگوئيد هر كدام چگونه به ما كمك مي كنند؟
الف) براي سطح شيبدار مي توان راه پله ي ساختمان را مثال زد كه با افزايش مسافت با نيروي كم مي توان به طبقه بالاتر رفت.
ب) براي گره مي توان چاقوي معمولي را مثال زد. چاقو در سطح شيبدار به هم چسبيده است كه لبه ي تيزي دارد و در بريدن به ما كمك مي كند.
پ) براي پيچ مي توان پيچ مايه ي يخچال را مثال زد كه با پيچاندن آن مي توان ارتفاع يخچال را تغيير داد.

 

E-mail

motmaen73@yahoo.com

 

سوالات علوم سوم راهنمایی 

 

 

 

 

 

 شما می توانید جواب سوال ها را در بخش نظر بدهید وارد کنید

یا به شماره ی زیر اس ام اس کنید

۰۹۳۶۶۸۸۹۹۴۱

 با درست جواب دادن از مثبت معلم بهره مند شوید

 

 

 

 

برای دیدن سوالات به صورت برگه ی امتحانی بر روی ادامه ی مطالب کلید کنید

ادامه مطلب

 

 

تدريس علوم سوم راهنمايي

 

 

 

فصل اول

 

 

نظريه دموكريت

 

1.تمام مواد از ذرات بسيار ريزي به نام اتم ساخته شده است

2.اتم مواد مختلف شكل هاي گوناگون دارد

3.اتم مواد ترش لبه دار و اتم مواد نرم و شيرين گرد است

 

 

نظريه دالتون

 

1.     تمام مواد از ذرات بسيار ريزي به نام اتم ساخته شده است

2.     تمام مواد گرد توپر و سفت  است

 

 

نظریه ی تامسون

۱.اتم مواد گرد توپر ولی نرم است

۲. الکترون ها با بار منفی در خمیری از با مثبت داخل اتم پراکنده اند

۳. تعداد الکترون ها = مقدار بار مثبت

(تامسون كاشف الكترون)

 

نظريه ي اتمي رادرفورد

 

 

1.اتم داراي يك هسته كوچك وسنگين از جنس پروتون با بار + است

2. اتم داراي فضاي خالي  زيادي است

3. الكترون ها همگي روي يك مدار دور هسته قرار گرفته است وساكن است

4.تعداد پروتون =الكترون   ( اتم خنثي است) . ( كاشف پروتون)

 

 

 عکس از رادرفورد

نظريه اتمي بور

1.اتم داراي يك هسته كوچك وسنگين از جنس پروتون با بار + است

2. اتم داراي فضاي خالي  زيادي است

3.الكترون ها هر يك جداگانه روي يك مدار مجزا به دور هسته در حال چرخش اند

4.تعداد پروتون =الكترون   ( اتم خنثي است)

 

 

آقاي چادويك سوالي را براي خود ايجاد كرد كه چگونه پروتون با بار + در هسته كنار هم باقي مي مانند او گفت بايد درون هسته ذره ي  ديگري وجود داشته باشد كه دو خاصيت داشته باشد

 

1.     خنثي باشد

2.     به توان به دو بخش منفي و مثبت تبديل شود يا بتواند پروتون را به خود بچسباند و همچنان بار مثبت هسته باقي بماند

 

 

 

نكته!!!!!!

از تركيب الكترون و پروتون نوترون به دست مي آيد       P+E=N

 

تعداد نوترون ها حداقل به  تعداد پروتون هاست و گاهي بيشتر

 

 

 

تعريف

 

جدول تناولي  : جدولي است كه عناصر بر اساس عدد اتمي ترتيب  بندي  شده اند 

 

 

نماد شيميايي: يك يا دو حرف از نام  خارجي عنصر كه به زبان انگليسي  مي نويسيم

 

اگ دو حرفي باشد حرف اول را بزرگ و حرف دوم را كوچك مي نويسند

 

H                                                      Li

 

 

تعريف عدد اتمي: به تعداد پروتون ها در هسته اتم عدد اتمي مي گويند كه با حرف Z

نشان داده مي شود

 

تعريف عدد جرمي: به جمع پروتون ها و نوترون ها در هسته اتم عدد جرمي مي گويند

كه با حرف بزرگ   A نشان داده مي شود

 

 

نكته!!!!

در پشت هر نماد شيميايي دو عدد نوشته مي شود عدد اتمي و عددر جرمي

عددي كه بزرگتر است عدد جرمي است

 

 

مفهوم ايزوتوپ

 

به اتم هاي كه عدد اتمي يكساني دارند ولي عدد جرمي متفاوتي دارند ايزوتوپ مي گويند

 

حداقل عدد اتمي = 2* عدد اتمي        حداكثر ععد جرمي = 2.5* عدد اتمي

 

 

دانلود فایل( word(2007  فصل اول

 دانلود

فصل دوم

 

 پيوندهاي اتمي

 

فرمول شيميايي

از كنار هم قرار گرفتن يك يا چند نماد شيميايي به همراه اعداد مربوط به آن ها كه در كنار يك ديگر نوشته مي شوند.

فرمول شيمايي تيري اكسيد آلومينيوم را بنويسيد؟                                      AL₂O₃

1- مونو                   2- دي           3- تيدي         4- تترا          5- پنتا

6- هگزا         7- هپتا          8- اكتا           9- نانو           10- دكا

 

نكات فرمول نويسي

1- در تركيب فلزات و نافلزات از سمت چپ ابتدا نماد فلز و سپس نماد نافلز نوشته مي شود:

مثال: NaCl  (Na فلز و Cl نافلز)

2- درتركيب نافلزات با اكسيژن ابتدا از سمت چپ نافلز نوشته شود و سپس نماد اكسيژن .

مثال: Cl₂O

 نكاتي كه از فرمول شيميايي فهميده مي شود:

1- نوع عناصر آن ماده           2- تعداد هر عنصر آن

مثال: يك اتم اكسيژن و دو اتم هيدروژن

 

سئوال: براي توليد دو مولكول دي اكسيد كربن از هر كدام چند اتم لازم است؟

جواب: دو اتم كربن CO₂  ، 4 اتم اكسيژن

اگر پشت مولكولي عددي نوشته شده باشد آن عدد را در تك تك اعداد عناصر حذف مي كنيم.

 

پيوند كووالانسي

پيوندي است بين دو نافلز كه در آن هر كدام از اتم ها الكترون به اشتراك ديگري مي گذارد و به هم متصل مي‌شوند.

 

پيوند:

به رابطه ي الكتروني بين اتم ها يا مولكول ها مي گويند.

 

 

 

 

تركيب مولكولي:

هر ماده اي كه داراي پيوند كووالانسي باشد به آن مي گوييم تركيب مولكولي. موادي مانند: آب، آمونياك، اتانول، تفلون، اتيلن گليكول همگي تركيب ملكولي هستند.

آب H₂O                 آمونياك NH₃             تفلون C₂F₂

اتانولC₂H₅OH                 اتيلن گليكولC₂H₄(OH)₂

 

يون:

به اتم باردار يون مي گويند.

يون + (مثبت) : اگر به اتمي الكترون بدهيم تبديل به يون مثبت مي شود.

يون – (منفي) : اگر از اتمي الكترون بگيريم تبديل به يون منفي مي شود.

نكته: فلزات مايل به از دست دادن الكترون اند پس يون + (مثبت) تشكيل مي دهند.

نكته: نافلزات مايل به گرفتن الكترون اند پس يون – (منفي) تشكيل مي دهند.

نكته: هيدروژن و هليم جزء نافلزات هستند اما يون آنها مثبت است.

 

تعريف پيوند يوني:

پيوندي است بين يك اتم نافلز و فلز كه در آن اتم فلز يك الكترون به اتم نافلز مي دهد. بنابراين اين دو يون مثبت و منفي به وجود مي آيد كه جاذبه‌ي بين آنها باعث مي شود كه به يك ديگر متصل شوند.

تركيب يوني:

هر ماده اي كه داراي پيوند يوني باشد تركيب يوني مي گويند             _{. e-}

مثال: نمك طعام Na+ Cl à Na ^à, Clà Na⁺ , Cl^- àNa⁺Cl^-à NaClà

نكته: تركيبات يوني مولكول ندارند بلكه ميليون ها يون مثبت و منفي در هم آميخته مي باشند.

 

ويژگي تركيبات يوني:

اگر تركيبات يوني بتوانند در آب حل شوند مي تواند آب را رساناي برق كند زيرا آب خالص رساناي برق نيست.

تعريف الكتروليت:

هر مايعي كه بتواند برق را از خود عبور دهد الكتروليت نام دارد.

 

 

تعريف اسيد:

اسيد مواد ترش مزه اي هستند كه مي توانند در آب يون ⁺H  توليد كنند.

نكته: عامل اسيد H است.

هر چيزي كه اولش H باشد به جز آب و آب اكسيژنه اسيد است.

 

راه شناسايي اسيد:

1-    با استفاده از كاغذ ليتموس: اسيدها كاغذ ليتموس آبي رنگ را به رنگ قرمز در مي آورند.

2-    استفاده از كاغذ PH كه زرد است: رنگ زرد خنثي است. – اسيدها كاغذ PH را به رنگ قرمز در مي‌آورند.

3-    با استفاده از محلول برموتيمول بلو: اسيدها محلول برموتيمول را به رنگ زرد در مي آورند.

 

بازها:

باز مواد تلخ مزه اي هستند كه در آب يون OH (هيدرواكسيد) مانند جوش شيرين، آمونياك، سودسوزآور(NaOH)، پتاسيم (KOH) قلياب (هيدرواكسيد كلسيم) Ca(OH)₂

 

راه شناسايي بازها:

1-    بازها كاغذ تورنسل قرمز را آبي مي كنند.

2-    با كاغذ PH : كاغذ PH را به رنگ سبز تا آبي و بنفش در مي آورند. سبز: باز ضعيف، آبي: باز متوسط، بنفش: باز قوي

3-    با محلول فنل فتالئينà بي رنگ است. بازها فنل فتالئين را ارغواني رنگ مي كنند.

 

رسم كنيد:

جان دالتون براي نمايش اتم عنصرها، نمادهاي ترسيمي ويژه اي را ارائه كرد. چند نمونه از آنها را در زير مي بينيد. سعي كنيد با كمك اين نمادها مولكولهاي گاز نيتروژن، آب، آمونياك و كربن دي اكسيد را رسم كنيد. همانطور كه مي دانيد امروزه به جاي نمادهاي ترسيمي دالتون از نمادهاي شيميايي براي نمايش اتم عنصرها استفاده مي شود. به نظر شما كدام روش بهتر است؟ چرا؟

 

 

كربن             نيتروژن                   هيدروژن        اكسيژن

امروزه نماد علمي بهتر است زيرا جايگزين كمتر، نوشتن راحت تر و يادگيري بهتر است.

 

آب                                                      نيتروژن

 

 

كربن دي اكسيد                                       آمونياك

 

محاسبه كنيد:

فرمول شيميايي برخي از تركيب هاي شيميايي در زير داده شده است.

CH₄,   CaH₁₂O₆,  HCl,   NO₂

الف – هر فرمول وجود چند نوع عنصر مختلف را در آن تركيب شيميايي نشان مي دهد؟

ب- هر فرمول وجود چند اتم از هر نوع عنصر را در ساختار مولكول هاي آن تركيب نشان مي دهد؟

CH₄ = متان = يك اتم كربن، 4 اتم هيدروژن

CaH₁₂O₆= گلوكز= شش اتم كربن، دوازده اتم هيدروژن، شش اتم اكسيژن

HCl= اسيد كلريدريك = يك اتم هيدروژن، يك اتم كلر

NO₂= دي اكسيد نيتروژن = يك اتم نيتروژن، دو اتم اكسيژن (گاز خنده آور)

ب- هر فرمول وجود چند اتم از هر عنصر را نشان مي دهد؟

CH₄ (كربن يك اتم، هيدروژن چهار اتم)

C₆H₁₂O₆ (كربن شش اتم، هيدروژن دوازده اتم، اكسيژن شش اتم)

 

 

مقايسه كنيد

با دقت به شكل هاي زير بنگريد سپس جدول مربوط به آنها را كامل كنيد.

 

1-    مدل هاي شماره هاي 1 و 2 چه تفاوتي با هم دارند؟ آيا مدل شماره 2 ذره اي خنثي را نشان مي دهد؟ چرا؟

جواب:‌ در مدل شماره 1 تعداد الكترون و پروتون با هم برابر است ولي در مدل شماره 2 تعداد الكترون ها كمتر از تعداد پروتون ها مي باشند. خير مدل شماره 2 خنثي نمي باشد. زيرا يك الكترون كمتر دارد يعني بار منفي آن كمتر از بار مثبت آن مي باشد يا داراي يك بار مثبت اضافي مي باشند.

 

2-    مدل شماره 3 و 4 چه تفاوتي با هم دارند؟ آيا مدل شماره 4 ذره اي خنثي را نشان مي دهد؟ چرا؟

جواب: در مدل شماره 3 تعداد الكترون ها و پروتون ها با هم مساوي مي باشند ولي در مدل شماره 4 تعداد الكترون ها از تعداد پروتون ها بيشتر است. خير مدل شماره 4 خنثي نمي باشد زيرا يك الكترون اضافه دارد يعني بار منفي آن بيش تر از بار مثبت مي باشد يا داراي يك بار منفي اضافي مي باشد.

 

3-    اگر به ذره اي كه تعداد الكترون هاي آن با تعداد پروتون‌هايش برابر نباشد يون بگوئيم. كدام مدل يك يون را نشان مي دهد؟

جواب:‌ مدل هاي شماره 2 و 4

اين يون يا ذره‌ي باردار مثبت است يا منفي؟ مدل شماره‌ي 2 مثبت، مدل شماره 4 منفي

 

فكر كنيد

با دقت به شكل بخشي از شبكه‌ي بلوري نمك خوراكي (شكل صفحه‌ 20 كتاب) نگاه كنيد. آيا مي توانيد نيروهاي جاذبه‌اي را كه باعث ايجاد اين شبكه‌ي بلوري شده است، مشخص كنيد؟

جواب: از آنجا كه يون هاي مثبت سديم (Na⁺) و منفي كلر (Cl^-) به طور يك در ميان قرار گرفته و همچنين بلور نمك طعام به صورت مكعبي مي باشد، مي توان نيروهاي جاذبه بين يون ها را به صورت زير نمايش داد.

 

آزمايش كنيد:

1- دو ميله‌ي كربني را براي مدت كوتاهي در ليواني پر از آب مقطر وارد كنيد. مشاهده خود را بنويسيد.

جواب: لامپ روشن نمي شود.

2- دو ميله‌ي كربني را در ليواني پر از آب معمولي وارد كنيد.

جواب: لامپ روشن نمي شود.

3- مقداري نمك خوراكي در يك ليوان پر از آب مقطر بريزيد و به هم بزنيد. اكنون دو ميله‌ي كربني را در اين ليوان وارد كنيد چه مشاهده مي كنيد؟

جواب: لامپ با شدت نور كم روشن مي شود.

4-مقداري نمك خوراكي را تا دو برابر آزمايش پيش افزايش دهيد؟

جواب: لامپ با شدت نور زياد روشن مي شود.

5- اگر به ماده‌اي كه محلول آن جريان برق را از خود عبور مي دهد الكتروليت و به ماده اي كه محلول آن در آب، جريان برق را از خود عبور نمي دهند غيرالكتروليت بگوييم مواد ياد شده در كدام گروه قرار مي گيرند؟

6- آيا مي توان همه‌ي تركيب هاي يوني را كه با نام عمومي نمك شناخته مي شوند الكتروليت دانست؟

جواب: برق را وصل كرديم به آب. نمك آب تجزيه شد به هيدروژن و اكسيژن. تعداد هيدروژن ها دو برابر اكسيژن ها تجزيه مي شد زيرا در مولكول آب دو اتم H و يك اتم O است.

 

آزمايش كنيد:

1-    با استفاده از كاغذ ليتوپس تشخيص دهيد باز است يا اسيد؟

كيوي: اسيد           سيب: اسيد                پرتقال: اسيد              گوجه فرنگي: اسيد

جوش شيرين: باز ضعيف                      صابون: باز متوسط     قرص آسپرين: اسيد ضعيف

مايع سفيد كننده: باز خيلي قوي                اسيد باتري: اسيد                  مايع ظرفشويي: باز ضعيف

شامپو: باز ضعيف                               نوشابه گازدار: اسيد متوسط

2- با قطره‌ي برموتيول بلو تشخيص دهيد اسيد يا باز را.

3- با قطره‌ي فنول فتالئين بلو تشخيص دهيد اسيد يا باز را.

      4- با استفاده از محلول هيدروكلريك اسيد، اسيد يا باز را تشخيص دهيد.

     5- با استفاده از يك تخم مرغ و محلول هيدروكلريك اسيد، اسيد يا باز را تشخيص دهيد.

     جواب:

     راه شناسايي اسيدها: اسيدها مواد ترش مزه‌اي هستند كه در آب مي‌توانند H⁺ توليد كنند. مثال: سركه، آبليمو، اسيد كلريدريك (HCl)، اسيد سولفوريك (H₂SO₄) اسيد نيتريك (HNO₂)

 

 

تهيه كننده گان : مهران مطمئن  .  رسول مهردادمنش

مدرس: آقاي اصغرزاده

 

 

 

 

فصل سوم

 سرگذشت زمين

 

در مطالعه سرگذشت زمين بهترين منبع اطلاعاتي سنگ هاي رسوبي هستند. به دلايل زير:

1- لايه لايه اند                              2- ضخامت لايه ها متفاوت است

3- جنس لايه ها متفاوت است            4- داراي فسيل اند.

 

 

 

 

 

هميشه قديمي ترين لايه، لايه زيرين است به شرط آن كه چين خوردگي وارون رخ نداده باشد.

 

تعريف فسيل:

به آثار و بقاياي جانداران قديمي در مواد طبيعي زمين (كه به مدت حداقل 1 ميليون سال باقي مانده باشد) فسيل مي گويند.

 

شرايط ايجاد فسيل:

1-    وجود اندام يا بافت‌هاي سخت و محكم:‌ دندان، شاخ، سم، استخوان

2-    وجود مكان هاي فسيل ساز: درياهاي كم عمق و گرم با رسوب گذاري شديد(مهمترين مكان براي ساخت فسيل ها) ، غارها، نمك زارها، مناطق مردابي نفتي، يخچال هاي طبيعي(مهمترين مكان براي ساخت مكان است)

3-    نبودن عوامل مخرب زميني: عدم وجود اكسيژن، عدم وجود باكتري‌ها، عدم وجود گرما، عدم وجود آب، عدم وجود رطوبت، عدم وجود سيل، زلزله، آتش فشان

 

تفسير سوخت فسيلي:

يعني علاوه به آن كه آثار و بقاياي جانداران گذشته‌اند قابل سوختن هم هستند.

از فسيل‌ها براي پيدا كردن معادن استفاده مي شود:

1-    خود فسيل نوعي سنگ معدني باشد مانند: ذغال سنگ،‌نفت

2-    برخي از جانداران فسيل شده در زمان حيات خود نياز به عنصر خاصي داشته‌اند پس بايد در محل زندگي آن‌ها معدني از آن عنصر وجود داشته باشد مانند: نمك

 

از فسيل ها براي تشخيص آب و هواي گذشته‌ي زمين استفاده مي شود:

يعني ببينيم يك جاندار امروزه در چه شرايط آب و هوايي زندگي مي كند. بنابراين اجداد او نيز در همين شرايط آب و هوايي زندگي كرده‌اند. مثال: مرجان: درياي كم عمق و گرم، كاج: كوهستاني سردخشك تا مرطوب، تمساح: رودخانه، گرم، مرطوب، باراني، سوسمار: بيابان گرم و خشك

 

تحولي در حيات

ويژگي: جانداران قديمي بدن ساده‌اي داشته‌اند و تعداد انواع آن‌ها كم بوده است و هرچه به دوران امروزي نزديك مي‌شويم بدن پيشرفته‌تري پيدا كرده‌اند.

 

تكامل گياهان: جلبك درياييß خزه‌ها ß سرخس ß گياهان هاگدار  ß گياهان بي دانه ß بازدانگان ß گياهان گلدار

تكامل جانوران: تك سلولي ß بي مهرگان ß بي مهرگان پيشرفته ß مهره‌داران ß مهره داران پيشرفته (پرنده، پستاندار)

 

نظريه‌هاي مارك:

1-    استفاده يا عدم استفاده از يك اندام باعث به وجود آمدن صفات جديد در اين جانداران مي‌شود.

2-    اين صفات قابل انتقال به نسل بعد است.

                                               _{10 سال}

مثال:                       cm21         à          cm 20       گردن زرافه

_{10 سال}

                                cm22             à        cm 21

_{10 سال}

                                Cm 23            à       cm 22

‌

زرافه هاي اوليه گردن هاي كوچكي داشته‌اند. به استفاده‌ي زياد از گردن خود به مرور زمان و در طول نسل‌هاي زياد، گردن آن‌ها به چندين متر رسيده است.

 

نظريه‌ داروين (انتخاب طبيعي):

1-    طبيعت تعداد هر نوع جاندار را در خود ثابت نگه مي دارد.

2-    طبيعت افراد قوي هر نوع جاندار را در خود نگه مي دارد.

3-    در طبيعت جانداري زنده مي ماند و به توليد مثل مي رسد كه با محيط اطرافش سازگارتر است.

 

عکس از داروین

نظريه دووريس:

1-    جهش در كروموزوم ها باعث ابجاد صفات ثانويه مي شود. (صفات ناگهاني)

2-    اگر اين صفات مفيد باشند قابل انتقال به نسل بعد است

 

تفسير كنيد:

جهش به وجود آورنده‌ي تغييرات در جانداران و انتخاب طبيعي گسترش دهنده‌ي آن‌ها در ميان جمعيت‌ها است.

جواب: اگر جهش مفيد بوده باشد و صفات ايجاد شده در جاندار باعث سازگاري بيشتر با طبيعت شده طبيعت آن جاندار و صفات را در خود افزايش مي دهد.

 

عوامل جهش زا در كروموزوم‌ها:

1- مواد شيميايي                   2- داروها                 3- مواد راديواكتيو

 

نتيجه‌گيري از تغييرات جانداران:

1-    جانداران همگي از اجداد مشتركي به وجود آمده‌اند.

2-    تغييرات در جميعت مي دهند نه در يك فرد

3-    زندگي از حالت ساده به حالت پيشرفته درآمده است. (بدن جانداران به مرور زمان پيشرفته اند.)

 

 

فكر كنيد:

در مطالعه‌ي تاريخچه‌ي زمين، سنگ هاي رسوبي بهتر از بقيه اقسام سنگ ها هستند. دليل چيست؟

جواب: چون بيش تر شواهد از لايه‌هاي سنگ رسوبي و فسيل‌هاي درون آن‌ها بدست مي آيند.

 

فكر كنيد:

يك جاندار پس از مرگ، بايد دور از چه عواملي قرار گيرد تا همه يا قسمتي از جسد آن باقي بماند؟

جواب: دور از عوامل تجزيه كننده مانند باكتري‌ها، براي اين نوع فسيل شدن بايد جاندار پس از مرگ بلافاصله در موادي نظير يخ، نفت و شيره‌ي گياهان قرار بگيرد تا از عوامل تجزيه دور بماند. نمونه‌هايي از اين نوع فسيل‌ها را مي توان در مناطق يخ‌زده نزديك به قطب شمال مشاهده كرد.

 

فكر كنيد:

از ترتيب پيدايش جانداران روي زمين چگونه مي توانند به قديم يا جديدبودن لايه‌هاي رسوبي چين خورده پي ببرند؟

جواب: با يافتن فسيل هر يك از جانداران در هر دو لايه و با توجه به زمان پيدايش آن جاندار مي توان سن لايه‌ها را تخمين زد و ترتيب قرارگرفتن لايه‌ها را تعيين نمود. اگر جابه‌جايي يا گسلي در لايه‌ها اتفاق نيفتاده باشد، به ويژه فسيل ها راهنما مناسب ترين راه تعيين سن يا پيدايش جانداران مي باشند.

 

 

مقايسه كنيد:

بين اين دو نظريه چه تفاوتي وجود دارد؟

 

نظريه لامارك

 

 

نظريه داروين

 

 

جواب: در نظريه لامارك: دراز شدن گردن زرافه‌ها حاصل استفاده زياد از اين اندام بوده و محيط باعث پيدايش انواع سازگار شده است. ولي طبق نظريه دوم يعني نظريه داروين، محيط باعث پديد آمدن انواع سازگار نمي شود، بلكه جانداري كه نسبت به محيط و شرايط جديد آن سازگارند، زنده مي‌مانند.

فكر كنيد:

1-    نوع سازگاري هر كدام از جانداران زير را مشخص كنيد.

گاو               مار               كاكتوس                   اردك             بوته‌ي كدو

 

گاو: براي دفاع شاخ، داراي معده‌ي چند قسمتي جهت نشخوار كردن، دندان هاي مخصوص جهت خوردن علف، داراي سم، بدن پوشيده از مو با لايه‌اي چربي در زير پوست جهت تعادل دماي بدن پستاندار و داراي شش جهت تنفس در هواي آزاد

 

مار: داراي دهاني لولايي جهت بلعيدن طعمه، داراي خواب زمستاني به علت خونسرد بودن، داراي دندان هاي نيش و كيسه زهر جهت شكار و دفاع، بدني فنري و قابل انعطاف جهت خزيدن

 

كاكتوس: برگ تبديل به خار شده تا از بخار آب جلوگيري كند، ساقه‌اي پر آب و گوشتي تا آب را در خود نگه دارد تا در بيابان به راحتي رشد كند، داراي ريشه‌هاي عميق تا آب بهتري جذب كند، در دوره هاي بارش و مساعد سال به سرعت رشد مي كند.

 

اردك: داراي پاهايي با پرده‌يي بين آن ها جهت شناكردن در آب، بدني چرب تا در آب خيس نشوند، داراي نوك پهن جهت تغذيه در آب، داراي شرايط و ويژگي در آب و خشكي

 

بوته‌ي كدو: به علت بزرگي ميوه، بوته‌اي و رونده، جهت حركت و رشد داراي تارهاي پيچيده، نياز به آب و هواي گرم و نور مناسب، جهت فتوسنتز بهتر و بيش‌تر داراي برگ‌هاي پهن و زياد

 

2-    آيا مهاجرت مي تواند يكي از عوامل ايجاد تغيير در جمعيت هاي جانداران باشد؟‌دليل بياوريد.

جواب: بله، زيرا علت مهاجرت بعضي از جانداران تغيير شرايط محيطي مي‌باشد و جانداران براي حفظ و پايداري نسل خود مهاجرت مي كنند. مثلا پرندگان در فصل هايي از سال با تغيير شرايط آب و هوايي به مناطقي كه آب و هواي مساعدتري دارند مهاجرت مي كنند. بدين ترتيب جمعيت پرندگان كوچ كرده حفظ مي شود و پرندگاني كه در محيط اوليه باقي مانده‌اند از بين مي‌روند در نتيجه مهاجرت باعث تغيير جمعيت اين جانداران مي‌شود.

تهيه كننده گان : مهران مطمئن  .  رسول مهردادمنش

مدرس: آقاي اصغرزاده

 

دانلود فايل( word(2007  فصل دوم وسوم

 

 دانلود

 

 

 

 

 

فصل 4

جابه جايي قاره ها

 

 

نظريه ي وگنر:

 تا قبل از 200  ميليون سا ل پيش تمام خشكي ها وقاره ها به هم متصل بوده اند و بعد از ان شروع به جدا شدن كردن كه امروزه اين قاره ها به اين شكل وجود دارد.

 

دلايل وگنر :

 1- شبا هت حا شيه ي قاره ها (به طوري كه ما نند قطعات يك پا زل درهم جفت مي شدند ) 2- شبا هت سنگ هاي خا ص در دو قاره ي دور ازهم 3- شبا هت فسيل هاي خا ص در دو قاره ي دور از هم (افريقا- شرق امريكاي جنوبي )

 

نظريه ي زمين ساخت ورقه اي (تكتونيك) :

سنگ كره ي زمين يك تكه نيست بلكه از 20 قطعه سنگ كوچك وبزرگ ساخته شده است اين ورقه ها حركت مي كنند ضخامت ورقه ها بين20 تا 150 كيلومتر است .

 

انواع حركت ورقه ها :

1-  دور شونده

2-  نزديك شونده

3-  لقزنده

 

علت حركت ورقه ها :

انتهاي نرم كره داغ استو با لاي نرم كره گرم است به همين علت يك جريا ن هم رفتي در نرم كره ايجا د مي شود كه انرژي خود را در ورقه ها ي سنگي با لاي سر شا ن تخليه مي كنند و با عث حر كت ان ها مي شوند .

 

حر كت ورقه ها :

 

1-      ورقه هاي دور شونده :

ا تفاق : دو ورقه از هم دور مي شوند.

پديده : زلزله-  اتش فشا ن-   كو ه هاي ميا ن اقيا نو سي-   ايجا د پوسته ي جد يد

نكته : حركت پوسته در زمين بين ورقه ها ودر مرز بين گسل ها ايجاد شده است .

 

2-      ورقه هاي نزديك شونده : (جنس اين ورقه ها از سنگ هاي   دريايي است. )

الف) برخورد دو ورقه ي اقيا نوسي با قاره :

اتفاق : ورقه ي اقيانوسي به زير ورقه ي قاره اي مي رود

پديده ها : زلزله-  اتش فشان- (در كوه هاي قاره ها) -  ايجاد گودال عميق اقيا نوسي-  ذوب شدن پوسته ي اقيا نوسي در نرم كره.

 

ب) بر خورد دو ورقه ي اقيانوسي:

اتفاق: ورقه ي اقيانوسي سنگين تر به زير ديگري فرو مي رود.

پديده : زلزله-  اتش فشان-  گودال عميق اقيانوسي-  جزاير قو سي شكل-  ذوب شدن   ورقه ي اقيا نوسي فرو رونده در نرم كره.

 

ج) بر خورد دو ورقه ي قاره اي:

اتفاق : هيچ كدام به زير ديگري فرو نمي رود بلكه در هم فشرده مي شوند .

پديده : زلزله-  ايجاد كوه هاي بلند رسوبي و چين خوردگي ها  .

 

 

3-ورقه هاي   لقزنده   :

اتفا ق  :  هيچ كدام به زير ديگري فرو  نمي رود و پوسته از بين مي رود  و به وجود هم نمي ايد .

پديده :   زلزله هاي شديد .  (شديد ترين زلزله ها در اين ورقه انجام مي شود.)

 

 

 

 

جواب فكر كنيد و تفسير كنيد

 

فكركنيد ص  41

در محل ور قه هاي دور شونده مرتبا سنگ كره ي جديد تشكيل    

مي شود در اين صورت آيا وسعت زمين هم اكنون در حال افزايش است؟  خير زيرا در نا حيه ي ديگري دو ورقه به هم نزديك شده و يكي از آن به زير ديگري فرو مي رود واز سطح زمين كا سته مي شود .

 

 

فكر كنيد ص  43

1-           گفته مي شود كه هر چه تعداد زلزله هاي كو چك در يك نقطه بيش تر باشد بهتر است. به نظر شما دليل چيست ؟ زيرا زلزله هاي كوچك انرژي ذخيره شده در سنگ كره را تخليه مي كند و نمي گذارد زلزله هاي شديدي ايجا د شود.

2-كدام پديده ي زمين شناسي در تمام حاشيه هاي ورقه هاي           سا زنده ي سنگ كره ي زمين به وجود مي آيد؟ زلزله.

 

 

 

تفسير كنيد ص 43

نقشه زير محل زلزله هاي 50 سال اخير را نشان مي دهد با استفاده از اين نقشه محل حاشيه ورقه هاي سازنده ي سنگ كره ي زمين را مشخص كنيد؟ چون زلزله ها در حاشيه ي ورقه ها رخ مي دهند . بنا براين با وصل كردن نقا ط زلزله خيز به هم شكل ورقه هاي سنگ كره به دست مي آيد.

 

 

تفسير كنيد ص  44

تصويرهاي الف-ب-پ-ص44 وتصوير ص43 را با دقت مشاهده كنيد. چه رابطه اي بين تصوير ها با تصوير ت مي يابيد؟ اكثر   آتش فشان هاي فعا ل و رشته كوه هاي جوان و رشته كوه هاي ميان اقيا نوسي و نقا ط زلزله خيز همگي در حا شيه ي ورقه هاي سنگ كره رخ مي دهد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  فصل پنجم

 

 

 

فراتراززمین

منظو مه شمسی:

ده میلیارد سال قبل ستاره ی بزرگی منفجر شد از آنقطعات سنگی و گازهای زیادی ایجاد شدکه همگی شروع به چرخش کردند. بزگ ترین قطعه سنگ آن بر اثر جاذبه اش گاز های زیادی را جمع آوری کرد وبر اثر واکنشاتی تبدیل به یک ستاره کوچکی به نام خورشید(sun)شد.قطعات سنگی دیگر درجاذبه ی آن گیر افتادن و شروع به چرخش به دور آن کردن.این مجموعه را منظومه شمسی می گویند.منظومه شمسی در راه کهکشان شیری و یکی از میلیارد منظومه ی آن است.خورشید 73درصد آن گازهیدروزن 25درصدآن هلیوم وبقیه فلزات دیگر.درخورشید هرچهار اتم هیدروژن به یک اتم هلیوم تبدیل می شود دراین جامقداری ازماده ناپذیرمی شودبنابراین تبدیل به انرژی می شود. قطر خورشید110برابر زمین است وحدود4/1میلیون کیلومتراست.درسطح خورشیدلکه های تیره رنگی به نام لکه های خورشیدی وجودداردکه به علت سرد شدن بخشی از سطح خورشیداست.

سیارات منظومه شمسی:

1-داخلی(زمین مانند)-عطارد-زهره-زمین-مریخ-:

1-کوچک

2-ازجنس سنگ وفلز هستند

3-حالت جامد دارند

4-اتمسفر(جو)رقیقی دارند

5-چگالی زیادی دارند-چگالی=جرم/حجم

2-خارجی(مشتری مانند)-مشتری-زحل-اورانوس نپتون-:

1-بزرگ

2-ازجنس گاز ومایع اند

3-اتمسفر غلیظی دارند

4-گازها ومایعات یخ زده اند

5-چگالی آن هاکم است                                                    پلوتوسیاره نیست.

سیارک ها:قطعات سنگی کوچک وبزرگی اند بین مریخ ومشتری دورتادور خودرشیدبه صورت کمربندی ازقطعات سنگی معلق اند.علت به وجودآمدن آن هااین است که قراربوده است سیاره ای بین مشتری ومریخ به وجودآیداما جاذبه ی آن هاتشکیل این سیاره شده است بنابر این موادمذاب آن سیاره به صورت قطعات ریزودرشت ازدانه هایی به اندازه ی شن تا تخته سنگ هایی به قطر800کیلومتر        منجمدشده وایجادشوند.اگراین قطعات سیارکی به هم بخواند ازمدارخودخارج شوده ودر فضابه حرکت درمی آیندکه به آن ها شهاب سنگ می گوییم اگر واردجو زمین شدند داغ شده می سوزندکه به نورحاصل ازسوختن سیارک هاشهاب می گو ییم ولی اگرسالم به روی زمین برسند به آن ها شهاب سنگ می گویند.

دنباله دارها:

اجرام آسمانی اندازجنس غبارویخ که بایک مداربیضی کشیده وطولانی وبه دورخورشید می چرخندکه حداقل70سال طول می کشدتایک دور به دورخورشید می چرخند.

قمر:

قطعات سنگی که به دور سیارات می چرخند.

ستارگان:

اگردوستاره را درآسمان شب ببینیم که یکی پرنورترازدیگری است یابه مانزدیک تراست ویا اگردور است جرم زیادی دارد.

-اگرنور ستاره ای را قرمزدیدیم یعنی دمای سطح آن3000درجه است که جزو ستارگان سردمحسوب می شود.

-اگرنورستاره ای را زرد دیدیم یعنی دمای سطح آن حدود6000درجه است که جزوستارگان نسبتا داغ است.

اگرنور ستاره ای راآبی دیدیم یعنی دمای سطح آن 20000تا35000درجه است وستارگان بسیارداغ است.

-اگر نور ستارهای راسبز دیدیم یعنی دمای سطح آن 10000تا15000درجه است که جزوستارگان داغ است.

اگر نور ستاره ای را به طیف نگار بدهیم هفت رنگ از آن به وجود می آید ولی در بین رنگ های آن خطوط تیره نیزدیده می شود علت آن است که عناصرموجود درجو آن ستاره هنگام خروج نورآن ستاره طول موج هایی از انرژی آن راازنور جدامی کند و می گیرند بنابه این خطوط تیره ای درطیف آن هاایجاد می شود.اگر ما در روی کره ی زمین تک تک عناصر رابه حالت گاز درآورده وسپس وادار به نورافشانی کنیم یا از آن ها نورعبوردهیم طیفی ایجاد می شود که دارای خطوط                                    تیره ی منحصر به آن عنصراست.

برای تعیین فاصله زمین تا یک ستاره دوچیز لازم است:

1-زاویه یاب/2-روش مثلث بندی

ابتدا با زاویه یاب زاویهی ستاره رابا خط افق را به دست می آوریم.(ترجیحاخط افقی که به سمت ماه باشد)

چنین زاویه یابی هم در کره ی ماه وجود داردبهآن هم دستور می دهیم زاویه ی ستاره با خط افق  کره ی ماه را به دست آورد حالا دو زاویه داریم همچنین فاصله ی زمین تا ماه را می دانیم .اگر یک خطcm38روی کاغذی رسم کنیم سپس دوزاویه ی پیدا شده روی زمین وکره ی ماه رادردوسمت این پاره خط رسم کنیم(باپرگار)نقطه ای ایجاد می شود که با وصل کردن آن به دو سرپاره خطمثلثی به دست می آیدخط عمود آن را رسم می کنیم وبا خط کشی اندازه ی آن را به دست می آوریم بااستفاده ازمقیاس فاصله ی زمین تا ستاره معلوم می شود.cm38=km380000    cm1/10000زمین

صورت های فلکی :

به چند ستاره ی نز دیک به هم در آسمان شب که شکل خاصی در ذهن ماتداعی می کند صورت فلکی می گویند.81صورت فلکی در آسمان شب دیده می شود.

بیشتر بدانید:

به جز خورشید 2تا6هزارستارهای که بدون استفاده تلسکوپ ودر آسمان دیده می شود خارج از منظومه ی شمسی قرار دارند.اما همه ی این ستاره ها متعلق به مجموعه ی بسیار بزرگی به نام کهکشان راه شیری اند که میلیارد ها ستاره دارد .در خارج از کهکشان راه شیری هم کهکشان های متعدد دیگری وجود دارد.

تفسیر کنید ص 50

1- درترکیب خورشیدچه عناصری وجود دارد؟

2- درکدام ستاره کلسیم ودرکدام یک سدیم یافت  می شود؟

3- ترکیب کدام ستاره به خورشید شبیه تر است؟

جواب:

1-ستاره ی1:H-ca    ستاره ی2:H-He       ستاره ی3:H-He-Na-ca-Hg

2-کلسیم در ستاره ی 1و3  است

3-ترکیب ستاره ی 2به خورشید شبیه است

 

 

فصل6

 

 

کار-انرژی-توان

 

انرژی:توانایی انجام کار راانرژی می گویند.

نیرو:عامل کشش ورانش اجسام رانیرومی گویند.

انواع نیرو:

1-نیروی اصطحکاک:هرگاه جسمی بخواهد روی جسم دیگری حرکت کندجسم پایینی نیرویی مخالف جهت حرکت ایجاد می کند به نام اصطحکاک.

2-نیروی گرانش:هرجسمی که جرم دارد اجرام دیگر را به سمت خود می کشد مانند کره ی زمین.

فرمول:r2 = F=K      /m1   m2       کیلومتر

جرم جسم دوم×جرم جسم اول  /  فاصله=متر     9- به توان10×9=نیرو

3-نیروی تکیه گاه:هر گاه جسمی روی جسم دیگر قرار بگیرد یا از آن آویزان شود جسم دوم نیرویی مخالف نیروی وزن جسم اول به همان اندازه به سمت بالاوارد می کند.

نیرو تکیه گاه وابسته به دو چیزاست:1-جنس 2-جابه جایی

مشخصه ی نیرو:

1-جهت

2- اندازه

4-نیروی الکتریکی:اجسام باردار برروی یکدیگرند و وادارمی کنند یا همدیگر رادفع می کنند یا جذب.

5-نیروی مغنا طیسی : قطب های نام هم نام یکدیگر را جذب می کنند وبرعکس .

کمیت: به هر چیزی که قابل اندازه گیری باشد کمیت می گویند.

یگا(واحد):کلمه ای است با آن چیزی را می شماریم.

وزن: مقدار نیرویی است که از طرف زمین به جرم جسم وارد می شود.

نیرو=وزن

کار=انرژی

مسافت=جا به جایی=طول=ارتفاع

 

 

 

کار:هر گاه به جسمی نیرو وارد کنیم وآن جسم در راستای نیروجابه جا می شود.

نکته:هرگاه جهت نیرو با جهت حرکت 90درجه شد مقدار کار صفر است یعنی کار انجام نشده و در زاویه های دیگر کار انجام شده است.

مفهوم ژول چیست؟یعنی یک وزنهی یک نیوتنی (100گرمی)را یک متر بالا ببریم می گوییم یک ژول کار انجام داده ایم یا یک ژول انرژی در جسم ذخیره شده است.

فرمول:

کار=نیرو×جابه جایی

d     .      f   =     w

نیوتن متر =نیوتن×متر

m    .  n    NM

ژول=نیوتون × متر

پرسش:

1-    کدام نیروی زیر کار انجام داده وکدام کار انجام نداده؟

الف)نیروی جاذبه ی زمین هنگامی که جسمی را بالا می بریم(                )

ب)نیروی تکیه گاه میزوقتی جسمی را روی آن هول می دهیم(                )

پ)نیروی تکیه گاه دست هنگامی که ماشینی راهول می دهیم(                 )

ت)نیروی تکیه گاه دست هنگامی که جعبه ای رابا زاویه ی60درجه می کشیم(                 )

(جواب به عهده ی دانش آموز)

2-جسمی که به وزن 50نیوتن است را600متر بالا می بریم چه مقدار کار انجام شده است؟(جواب به عهده ی دانش آموز)                

 

 

 

3-جسمی به وزن 80 نیوتن در ارتفاع 6 متری نگه داشته ایم چه مقدار کارکرده ایم؟(جواب به عهده ی دانش آموز)

 

 

 

 

4-جسمی به وزن 400نیوتن 5متر بالامی بریم چه قدر کار انجام شده؟(جواب به عهده ی دانش آموز)